Sigurður Sigurðsson skrifar:

Ísland er oft teiknað upp sem eitt ríkasta land í heimi. Þegar horft er á alþjóðlegar hagtölur, eins og landsframleiðslu á mann, prýðum við gjarnan efstu sætin ásamt þjóðum eins og Lúxemborg, Sviss og Írlandi. Þetta er glæsileg mynd á blaði og stjórnvöld missa sjaldan af tækifæri til að benda á þessa stafrænu paradís. En þegar tölurnar eru krufnar og raunveruleikinn á bak við þær er skoðaður, blasir við allt önnur og flóknari mynd. Sú mynd sýnir samfélag þar sem meint auðæfi nýtast ekki almenningi, heldur eru þau læst inni í kerfi sem treystir á takmarkalaust vinnuframlag fjöldans til að fóðra ofurhagnað örfárra útvaldra.

Glansmyndin og raunveruleikinn

Af hverju mælist Ísland svona ríkt? Svarið er einfalt: Við vinnum einfaldlega meira en nánast allar aðrar samanburðarþjóðir í Evrópu. Atvinnuþátttaka hér er með því hæsta sem þekkist, ungt fólk vinnur stóran hluta með skóla, þátttaka kvenna er í hámarki og eldri borgarar starfa lengur fram eftir aldri en gengur og gerist annars staðar. Við erum með vinnumenningu þar sem fólk tekur vinnuna með sér heim og erum til taks utan hefðbundins vinnutíma.

Þegar fleiri vinna og vinnustundirnar eru fleiri, hækkar landsframleiðslan á mann sjálfkrafa. Það þýðir samt ekki að hagkerfið sé skilvirkt eða framleiðni á hverja vinnustund sé há. Í mælingum á verðmætasköpun á hverri unninni stund stöndum við töluvert að baki þjóðum eins og Danmörku, Hollandi, Þýskalandi og Belgíu. Þessar þjóðir ná betri árangri á styttri tíma. Enn verri verður staðan þegar leiðrétt er fyrir kaupmætti og hinu ofurháa íslenska verðlagi. Þá færist Ísland hratt niður listann.

Hluti af sterkri stöðu Íslands á blaði skýrist af fáum en gríðarlega afkastamiklum náttúruauðlindatengdum atvinnugreinum í sjávarútvegi og orkufrekum iðnaði. Þessar greinar fegra heildartölurnar en segja ekkert til um framleiðni í breiðari hluta atvinnulífsins. Ef áhrif þessara fáu greina eru dregin frá, kemur í ljós að hið almenna íslenska atvinnulíf dregst aftur úr. Það er ekki merki um auðugt hagkerfi að fólk þurfi að vinna myrkrana á milli til að hafa það gott. Raunveruleg lífskjör eiga ekki að mælast í magni vinnu, heldur í því hvað við fáum út úr hverri vinnustund og hversu mikinn frítíma við höfum til að njóta lífsins.

Tvískipta hagkerfið og vítahringurinn

Þessi stöðnun í framleiðni er bein afleiðing af hinu strúktúrelskandi kerfi sem stýrir íslenskum efnahag. Kerfið skapar í reynd tvískipt hagkerfi. Annars vegar er það útflutningsgeirinn, sem fær að gera upp og sækja ódýrt fjármagn erlendis í evrum eða dollurum á lágum evrópskum vöxtum. Hins vegar er það innlendi geirinn – almenningur, byggingariðnaðurinn og lítil og meðalstór fyrirtæki – sem neyðast til að búa við krónuna og hæsta vaxtastig í Vestur-Evrópu. Stýrivextir Seðlabankans hafa verið nær fastir í tæp þrjú ár, sem þýðir tveggja stafa útlánsvexti fyrir venjulegt fólk og innlend fyrirtæki.

Þessi hái fjármagnskostnaður virkar sem öflug bremsa á tæknivæðingu og nýsköpun. Í löndum þar sem fjármagn er ódýrt, fjárfesta fyrirtæki í sjálfvirknivæðingu, hugbúnaði og ferlum sem auka framleiðni og spara vinnu. Á Íslandi er fjármagn svo dýrt að slíkar fjárfestingar borga sig sjaldnast. Þess í stað velja fyrirtæki skammtímalausnir: Þau ráða frekar fleira fólk eða treysta á yfirvinnu. Mannauðurinn verður sveigjanlegri en dýrir fasteigna- eða tækjaliðir. Þannig viðheldur dýra fjármagnið háum vinnutíma og lágri framleiðni.

Vítahringnum er viðhaldið af þeim örfáu hræðum sem taka til sín megnið af arðsemi þjóðarinnar. Þessi fámenna klíka nýtur góðs af veíkingu krónunnar, því tekjur þeirra eru í erlendum gjaldeyri en kostnaðurinn, eins og laun almennings, er í krónum. Þau sitja stikkfrí gagnvart vaxtahækkunum Seðlabankans á meðan innlendi geirinn blæðir. Til að lifa af neyðast innlend fyrirtæki til að velta vaxtakostnaðinum út í verðlagið, sem keyrir áfram verðbólguna og réttlætir enn hærri vexti. Þetta er tæki sem flytur auð kerfisbundið frá þeim sem vinna yfir til þeirra sem eiga fjármagnið.

Kynslóðavandinn og húsnæðismarkaðurinn

Högg þessa kerfis kemur af mestu afli niður á yngri kynslóðunum og þeim sem eru að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið. Byggingariðnaðurinn, sem starfar alfarið í krónum, ber gríðarlegan vaxtakostnað á framkvæmdatíma vegna hárra lána. Þar sem fyrirtækin geta ekki fjárfest í framleiðniaukandi byggingaraðferðum vegna hins dýra fjármagns, bætist allur þessi kostnaður beint ofan á fermetraverðið. Nýjar íbúðir koma inn á markaðinn á verði sem er algjörlega úr takti við raunverulega greiðslugetu almennings.

Fyrir ungt fólk er staðan orðin að algjöru óefni. Greiðslumat Seðlabankans er svo strangt vegna hávaxtastefnunnar að fólk með jafnvel góðar, almennar tekjur stenst ekki kröfurnar. Þeir sem komast þó í gegn, standa frammi fyrir tveimur slæmum kostum: Óverðtryggð lán með gríðarlegri mánaðarlegri greiðslubyrði sem étur upp allar ráðstöfunartekjur, eða verðtryggð lán þar sem höfuðstóllinn hækkar jafnt og þétt vegna verðbólgu, þrátt fyrir samviskusamlegar greiðslur.

Þetta neyðir unga fólkið inn á óstöðugan leigumarkað þar sem stór leigufélög og fjármagnseigendur hirða bróðurpartinn af launum þeirra. Peningarnir sem áttu að fara í að byggja upp fjárhagslegan grundvöll fyrir framtíðina renna í staðinn í að greiða niður lán þeirra sem eiga eignirnar. Þetta er ekki bara efnahagslegt vandamál; þetta er kerfislægur kynslóðavandi og hrein eignatilfærsla á milli kynslóða þar sem unga fólkið vinnur meira en jafnaldrar þeirra á Norðurlöndunum en fær mun minna í sinn hlut.

Hvernig endar svona vitleysa?

Þetta kerfi ræktar afurð undir niðri sem vex með hverju árinu: djúpa óánægju, vonbrigði og sorglegan aðbúnað almennings. Innviðirnir okkar – heilbrigðiskerfið, menntakerfið og samgöngur – draslast aftur úr á sama tíma og bankar, tryggingafélög og stórútgerðir bólgna út og sýna metagnað. Kerfi sem byggir á því að herða skrúfuna stöðugt á vinnandi fólki til að fóðra hófleysi fárra getur ekki rúllað endalaust. Fólk getur einfaldlega ekki unnið meira en sólarhringurinn leyfir.

Vitleysan endar þegar þolmörkunum er náð. Þau mörk sjást þegar yngri kynslóðirnar gefast upp og flýja land í leit að betri lífskjörum og styttri vinnutíma erlendis, eða þegar greiðslubyrðin keyrir millistéttina í þrot og kerfið fer að éta sjálft sig að innan.

Þann 29. ágúst næstkomandi gefst þjóðinni sögulegt tækifæri í þjóðaratkvæðagreiðslunni um Evrópusambandið. Þetta verður ekki bara atkvæðagreiðsla um utanríkismál, heldur verður þetta dómur um það efnahags- og hagsmunakerfi sem hér ríkir. Valkosturinn snýst um hvort við viljum halda áfram að verja lokað fákeppniskerfi krónu, okurvaxta og auðlindatilfærslu, eða hvort við viljum opna samfélagið fyrir alþjóðlegum aga, evru og samkeppni sem brýtur upp vald klíkunnar og léttir lífskostnað almennings.

Andstæðingar breytinga munu eyða milljörðum í áróður fram að ágústlokum og tala um „glatað fullveldi“ og ótta. En raunverulegur ótti þeirra er að missa tökin á sjálfvirka auðæfastreyminu sem þeir hafa tryggt sér á kostnað vinnandi fólks. Það er kominn tími til að þjóðin hafni gróusögunni, sjái raunveruleikann og nýti atkvæðisrétt sinn til að krefjast samfélags þar sem lífsgæðin eru mæld í velsæld en ekki þrældómi.