Vandamála gætir í íslenskum kvikmyndaiðnaði. Nýverið rötuðu vanskil framleiðslufyrirtækjanna Glassriver og Sagafilm á greiðslum til kvikmyndagerðarmanna í fréttir. Framleiðendur lýsa erfiðleikum við fjármögnun og vekja athygli á að stærð Kvikmyndasjóðs hafi ekki haldið takti við öran vöxt í greininni hérlendis og segja ástandið óviðunandi.
„Það er atgervisflótti núna úr greininni, það er bara því miður þannig.“
Í þessari umfjöllun er stuðst við viðtöl við fjölda kvikmyndagerðarmanna sem vilja ekki að nafns síns sé getið. Hún byggir þó í meginatriðum á viðtölum við formenn tveggja stéttarfélaga – Félags kvikmyndagerðarmanna og Skerpu: Félags tæknifólks.
„Það er svona að vakna vitund um að það eigi að borga sæmilega fyrir þessa vinnu.“
Það ber að hafa í huga að kvikmyndagerðarmenn geta verið í mörgum ólíkum störfum. Þetta eru til dæmis leikstjórar, kvikmyndatökumenn, hljóðmenn og leikarar. En þetta er líka starfsfólk á borð við aðra tæknimenn, bílstjóra, leikmynda- og búningahönnuði og sminkur og eru þá fá dæmi nefnd.
„Mjög mikill samdráttur í greininni“
Kvikmyndagerðarmenn sem fréttastofa hefur náð tali af segja sum framleiðslufyrirtæki geta verið treg til að greiða reikninga vegna verkefna. Þeir telja ákveðin fyrirtæki stunda að greiða ekki síðustu reikninga fyrir verkefni fyrr en búið sé að fjármagna það næsta. Fjármagnið virðist renna verkefna á milli.
Margir kvikmyndagerðarmenn starfa sem verktakar.
„Sumir eru náttúrlega að vinna í kvikmyndagerð á föstum launum, það er alveg til, en mjög margir eru að vinna í verktöku og það er ekki öruggt. Það náttúrlega gefur auga leið að þú ert ekki í fastri vinnu ef þú ert verktaki. Það er ákveðið óöryggi sem fylgir því,“ segir Steingrímur Dúi Másson, formaður Félags kvikmyndagerðarmanna (FK).
Hann veit til þess að kvikmyndagerðarmenn hafi snúið til annarra starfa vegna ónægs fjárhagslegs öryggis.
„Það er hreinlega af því að við erum svo mörg sem erum í þessum bransa sem erum verktakar. Það er náttúrlega fyrsta fólkið sem missir verkefnið sitt. Það er atgervisflótti núna úr greininni, það er bara því miður þannig. Það eru mjög margir sem eru að fara í ferðaiðnaðinn og það er af því að það er mjög mikill samdráttur í greininni.“
„Það virðist vera erfiðara að fá greitt“
Margir kvikmyndagerðarmenn eru hjá Skerpu: Félagi tæknifólks. Líkt og nafn félagsins gefur til kynna er það einkum tæknifólk en Ragnar G. Gunnarsson, formaður Skerpu, segir að vísu flestu kvikmyndagerðarfólki velkomið að skrá sig í félagið.
Hann segir að betur mætti ganga frá greiðslum í kvikmyndageiranum.
„Það virðist vera erfiðara að fá greitt. Það er einhver tregða í því að fá greitt fyrir vinnuna sína og það eru ýmsar skýringar á því.“
Slíkt mál hafi ratað inn á borð hjá Skerpu. Fyrr á árinu áttu nokkrir félagsmenn í erfiðleikum með að fá framleiðslufyrirtækið Glassriver til að gera upp við sig.
„Það tók smá tíma vegna þess að við höfðum fullan skilning á því að fyrirtækið var bara að bíða eftir því að vera skorið úr snörunni, voru að bíða eftir að fá pening bæði frá einhverjum fjárfestum og einhverja styrki,“ segir Ragnar.
„Það sem snýr að okkur virðist allt vera eitthvað svoleiðis. Það er bara verið að bíða eftir peningum til þess að klára verkið.“
Sena og Arion banki bættust í eigendahóp Glassriver fyrr á árinu. Í frétt Mbl segir að félögin eigi nú hvor 41,7% hlut í Glassriver, og fyrri eigendur, sem eru fjórir, 4,2% hver.
„Mörg fyrirtæki að berjast í bökkum“
Steingrímur Dúi hjá FK vildi ekki tjá sig efnislega um einstaka verkefni eða fyrirtæki. Hann telur hæpið að framleiðslufyrirtæki hérlendis komist upp með að greiða ekki reikninga ítrekað. Hann bendir á að Ísland sé lítið land.
„Allir þekkja frænkur hvors annars og fólk er jafnvel skylt. Ef þú borgar ekki reikninga er það bara mjög fljótt að fréttast. Þú þarft að hafa gott orðspor til að fólk treysti þér og ég held að þeir endist ekkert mjög lengi sem eru að draga það að borga reikninga,“ segir Steingrímur Dúi.
„Ég kannast ekki við að það sé eitthvað í þessum bransa að fólk sé að sitja lengi á borgunum á reikningunum. En svo er allt annað mál að það getur vel verið að á þessum tíma séu ákveðnir erfiðleikar í gangi og ég veit ekkert um það. Það eru mörg fyrirtæki að berjast í bökkum, held ég.“
„Getiði hjálpað okkur að fá einhver svör?“
Við spurðum Ragnar hjá Skerpu hvort félagsmenn sem starfa við kvikmyndagerð eigi erfiðara með að fá reikninga sína greidda en aðrir félagsmenn.
„Þetta er bæði já og nei. Innan RSÍ [Rafniðaðarsamband Íslands] er svo breiður hópur. Við getum orðað það þannig að við fáum ekki mikið af málum beint inn á borðið til okkar. Þetta eru meira svona fyrirspurnir og spjall. Við kannski tölum við atvinnurekandann í þessu tilfelli en þetta er ekki eitthvað sem endar fyrir dóm eða eitthvað þannig. Þetta eru yfirleitt bara tafir. Það virðast ekki vera svona vísvitandi brot, eins og hjá mörgum öðrum félögum.“
Ragnar segir að upplýsingum um tafir á greiðslum sé ekki komið nægilega vel til kvikmyndagerðarmanna.
„Þau frétta yfirleitt síðast af því hvað tefur. Af hverju er ekki hægt að borga og svona, það er yfirleitt fólkið á gólfinu sem veit minnst. Þess vegna fáum við þessar upphringingar – Getiði hjálpað okkur að fá einhver svör?“
Fagfélögin vinna að því að ramma inn greinina
Kvikmyndagerð er þverfagleg og sumir kvikmyndagerðarmenn lýsa því við fréttastofu að skortur sé á skýrum reglum og jafnvel launaviðmiðum í greininni. Félag kvikmyndagerðarmanna og Rafiðnaðarsamband Íslands vinna að undirbúningi öryggishandbókar kvikmyndaiðnaðarins.
„Við erum búin að vinna rannsóknarskýrslu sem verður notuð sem frumdrög að öryggishandbók kvikmyndaiðnaðarins. Það er eitt verkefni sem er bara líka mjög brýnt að klára, því það er ýmislegt sem þarf að bæta þar,“ segir Steingrímur Dúi.
Þá segir hann Kvikmyndasjóð langt undir fjárþörf og ekki styrkja nægilega mörg verkefni.
„Þetta spilar allt saman. Svo eru líka, eins og allir vita, alls konar sviptingar í efnahagslífinu. Það er bæði verðbólga og svo gerir Trump eitthvað með reglulegu millibili svo allt fjármálakerfi heimsins verður rússíbanareið,“ segir Steingrímur Dúi. Þetta ýti allt undir vandamál í greininni. „Þetta eru erfiðir tímar, núna, í íslenskri kvikmyndagerð og það eru margir sem eru svolítið að berjast í bökkum. Því miður.“
Á síðasta ári var gerður kjarasamningur á milli Samtaka atvinnulífsins og RSÍ vegna tæknigreina. Ragnar hjá Skerpu segir tæknigreinasamninginn einnig ná til kvikmyndageirans.
„En svo höfum við verið að vinna í að gera sérstakan kvikmyndageirasamning, sem hefur reyndar gengið svolítið hægt en það kemur. Það er svona að vakna vitund um að það eigi að borga sæmilega fyrir þessa vinnu. Þetta eru oft langir dagar og stundum uppi á fjöllum eða einhvers staðar og kaupið er ekki í samræmi við þá vinnu.“
Unnið er að þeim samningi með Sambandi íslenskra kvikmyndaframleiðenda og er samið við Samtök atvinnulífsins.
„Þetta gekk ágætlega í fyrstu en svo hægðist aðeins á þessu. Við tökum sennilega þráðinn upp í haust með þessu áframhaldi.“
Laun kvikmyndagerðarfólks ekki í samræmi við vinnuaðstæður
Við spurðum Ragnar hjá Skerpu hvort kaup kvikmyndagerðarmanna væru í samræmi við það sem iðnaðarmenn fá greitt fyrir sína vinnu.
„Nei, ekki iðnaðarmönnum. Iðnaðarmenn miða við taxta og reikna sér öll gjöld og annað sem þarf að fá til þess að gera upp. En í þessum bransa, og fleiri svona viðburðabrönsum, þá er bara sagt – Er ekki bara fínt hundrað þúsund kall? Þú segir já og svo ferðu heim og reiknar og þá ertu með kannski 2500 kall á tímann.“
Alla jafna er miðað við tólf tíma vinnudag í kvikmyndagerð. Samkvæmt upplýsingum fréttastofu eru lægstu daglaunin um 45 þúsund sem gera 3.750 krónur fyrir hverja klukkustund. Þetta er þó breytilegt, bæði eftir hlutverkum og verkefnum.
„Og svo ertu að vinna á kvöldin, um helgar og á nóttunni og ég veit ekki hvað. Það gleymist að reikna skatta og gjöld, lífeyrissjóð og annað inn í þetta,“ segir Ragnar.
Hann segir að í kvikmyndagreinasamningnum muni líklega finnast sérákvæði um vinnutíma, hvernig eigi að flokka kvikmyndagerðarmenn eftir hlutverkum og kauptaxtaviðmið.
