Er íslenska glerperlan töfraventill?
Með hinni víðtæku verðtryggingu var íslenskum fjármagnseigendum veitt víðtækari vernd heldur en áður hafði þekkst, segir Ketill Sigurjónsson.
Sumir segja gjaldmiðilinn sem við notum hér á Íslandi, íslensku krónuna, vera þann gjaldmiðil sem hentar okkur best. Í því sambandi væri kannski nærtækara að tala um gjaldmiðla í fleirtölu. Annars vegar er glerperlan ISK. Og hins vegar er verðtryggða krónan. Hér eru nokkrar hugleiðingar um það hvort þetta gjaldmiðlafyrirkomulag sé virkilega besti möguleikinn sem Íslandi býðst.
Eilífðarglíman við verðbólguna
Nú er bráðum liðin hálf öld síðan þáverandi þingheimur við Austurvöll gafst upp gagnvart þrálátri verðbólgunni. Vegna hennar hafði raunvirði hverrar krónu skroppið hratt saman. En nú var ákveðið að reyna að tryggja að verðbólgan myndi ekki skerða raunvirði tiltekinna fjárskuldbindinga, með því að láta höfuðstólinn breytast í hlutfalli við verðlagsbreytingar. Til varð hin verðtryggða íslenska króna við hlið gömlu glerperlunnar.
Aðferðin var byggð á eldri og takmarkaðri verðtryggingu, sem íslenskir stjórnmálamenn tóku að grípa til nokkuð snemma á lýðveldistímanum. Verðtryggða krónan var nú fest í sessi og komið á einskonar sjálfstýringu á raunvirði mjög umtalsverðs hluta bæði lána og sparnaðar. Með þessu var líkt og gefist upp á að reyna að reka hér peningastefnu með ámóta hætti eins og gerist í öðrum löndum í okkar heimshluta.
Í þá daga þegar verðtryggingunni var komið á var íslenskt atvinnu- og efnahagslíf bæði einhæft og einangrað. Kannski var verðtryggingin nánast nauðsynlegt úrræði á þeim tíma til að sparnaður og lífeyrir landsmanna fuðraði ekki upp í óðaverðbólgu. Segja má að með tímanum hafi komið í ljós að þetta fyrirkomulag, samhliða margvíslegum breytingum í hagkerfinu, hafi dregið úr óstöðugleika og í framhaldinu varð oft góður hagvöxtur ásamt kaupmáttaraukningu. En það er ekki hvorki íslenska krónan né verðtryggingin sem skapa verðmætin eða velferðina og því miður hefur þetta fyrirkomulag ýmsa og verulega galla.
Glerperla er réttnefni
Kannski þykir einhverjum það vera óvirðing af mér að líkja íslensku krónunni við glerperlu. En samhengið ætti að vera augljóst. Það er t.a.m. löngu sannreynt að verðgildi hennar rýrnar alla jafna mjög hratt. Þess vegna lánar enginn krónurnar sínar til lengri tíma (óverðtryggt) nema að skuldarinn greiði þær til baka með breytilegum og óvenju háum vöxtum. Og enginn kærir sig um að eiga óverðtryggðar krónur til lengri tíma nema unnt sé að geyma þær á óvenju háum vöxtum. Því það væri lítið skárra en að eiga raunverulegar glerperlur.
Þegar kemur að systkini glerperlunnar, þ.e. hinni verðtryggðu krónu, er aðstaðan nokkuð önnur. En líka býsna sérstök. Vegna bómullarklæðningarinnar sem verðtryggingin veitir eiganda verðtryggðrar krónu, þá er slík eign fjarska áhættulítil. Nánast svo furðulega áhættulítil að það ætti að kallast hagfræðilegt kraftaverk. Fyrir eigandann. En fyrir þann sem skuldar verðtryggðar glerperlur getur gamanið kárnað og það mjög skyndilega. Þar að auki fylgja verðtryggingunni margskonar aðrir gallar.
Íslenska verðtrygging er afar óvenjulegt fyrirbæri
Verðtryggð lán í einhverju formi þekkjast í fleiri löndum en á Íslandi. Engu að síður er hin víðtæka notkun verðtryggingar, sem hefur tíðkast hér á landi um hálfrar aldar skeið, mjög óvenjuleg. Fylgifiskur hennar er m.a. sá að með þessu fyrirkomulagi hefur stór hluti almennings á Íslandi í gegnum tíðina nánast verið þvingaður í flókinn afleiðuleik í tengslum við sína stærstu fjárfestingu, þ.e. húsnæðiskaup. Það að skulda verðtryggða krónu er einhver undarlegasti rúllettuleikur sem þekkist. Og það hvernig verðtryggingin svo gott sem firrir lánveitanda áhættu er nokkuð sérkennilegt viðskiptafyrirkomulag. Einnig er óheppilegt hvernig verðtryggingin ýtir undir það að raunvextir hér séu háir.
Verðbólga étur upp skuldir... nema á Íslandi
Síðan verðtryggingunni hér var komið á hefur mikið vatn runnið til sjávar og margt verðbólguskotið orðið til þess að snarhækka skuldir landsmanna, stundum á örskömmum tíma. Sem er kannski svolítið tragíkómískt í ljósi þess að alls staðar annars staðar í okkar heimshluta er verðbólga umfram væntingar til þess fallin að éta skuldir. Þar leiða slík verðbólguskot almennt til lækkunar á raunvirði skulda. Vegna hinnar víðtæku verðtryggingar hér á landi má segja að hér sé aftur á móti beinlínis ásetningur að koma í veg fyrir slíkt; kröfuhafinn er gerður svo gott sem áhættulaus. Slíkt getur varla talist heilbrigt viðskiptaumhverfi.
Óverðtryggt langtímalán á föstum vöxtum fæst ekki á Íslandi
Tilefni þessara skrifa eru m.a. þau að ég hef í gegnum tíðina kynnst dönsku hagkerfi nokkuð vel og freistast stundum til að bera það saman við hið íslenska. Í því sambandi má nefna að kaupi einstaklingur íbúð í Danmörku býðst honum veðlán til 30 ára. Sé slíkt lán tekið í dag bjóðast fastir vextir nálægt 4%. Það merkir að raunvextir á slíku láni eru innan við 2% um þessar mundir. Lánið er auðvitað ekki verðtryggt. Lánveitandinn er sáttur við að lána höfuðstólinn til 30 ára á föstum 4% vöxtum og það án verðtryggingar.
Húsnæðiskaupandi á Íslandi getur valið um lán í tvenns konar krónugjaldmiðlum til að fjármagna kaup sín. Annars vegar að taka lán í glerperlunni ISK á háum breytilegum vöxtum og hins vegar að taka lán í verðtryggðri krónu og þá annað hvort á breytilegum eða föstum vöxtum.
Hvort sem íslenska húsnæðislánið er tekið í glerperlum eða verðtryggðri krónu þá hafa raunvextirnir hér almennt verið háir. Ekki aðeins eru raunvextir á Íslandi t.a.m. miklu hærri en í Danmörku (bæði núna og sögulega), heldur er hér alls ekki boðið upp á fasta vexti á langtímalánum líkt og gert er þar. M.ö.o. þá er enginn sem veitir lán í ISK til langs tíma á föstum vöxtum. Ekki nema með verðtryggingu.
Þar að auki eru lánamöguleikarnir mun fjölbreyttari í Danmörku en á Íslandi, sem sennilega skýrist m.a. af því að þar er meiri samkeppni milli banka en er hér á landi. Allur þessi mismunur ætti að vera tilefni til miklu meiri umræðu um fyrirkomulag peningamála hér en verið hefur.
Skjaldborg var slegin um fjármagnseigendur
Nei; enginn veitir lán í ISK til langs tíma á föstum vöxtum. Ekki nema með verðtryggingu. Fyrir því er fyrst og fremst ein ástæða; ótti fjármagnseigandans um að glerperlulánið brenni upp í verðbólgu. Þann ótta ákvað þingheimur við Austurvöll fyrir margt löngu að sefa með verðtryggingunni. Hluti réttlætingarinnar var að þannig mætti vernda lífeyrissparnað almennings. En um leið var líkt og skjaldborg væri slegin um fjármagnseigendur og það með býsna óvenjulegum hætti. Með hinni víðtæku verðtryggingu var íslenskum fjármagnseigendum veitt víðtækari vernd heldur en áður hafði þekkst. Jafnvel umfangsmeiri vernd en þekkst hefur í gjörvallri nútímahagsögu heimsins. Þetta er um margt mjög einkennilegt fyrirkomulag.
Vítahringur verðtryggingar og hárra raunvaxta á Íslandi
Hér að framan var nefnt dæmi um húsnæðislán í Danmörku og athygli vakin á því að þar eru raunvextir miklu lægri en á Íslandi. Sama niðurstaða fæst líka þegar samanburður er gerður við flest önnur lönd sem Ísland er almennt borðið saman við. Munurinn þarna hefur þó að sjálfsögðu verið misjafn. Í tímans rás hafa vextir sveiflast mjög og t.a.m. eru raunvextir í Bandaríkjunum býsna háir um þessar mundir. Það breytir því þó ekki að í öllum slíkum samanburði hafa raunvextir á ISK lengst af verið mjög háir. Að ætla að þeir muni verða mun lægri í framtíðinni er kannski falleg bjartsýni, en ég hygg að fæstir Íslendingar búist við slíkri óvenjulegri þróun.
Þar að auki er mikilvægt að fólk geri sér grein fyrir því að verðtryggingin ein og sér, eins og hún er útfærð hér, hefur áhrif á vexti. Þetta víðtæka verðtryggða fyrirkomulag minnir á hringekju sem sífellt ýtir undir vextina. Um þennan vítahring mætti hafa langt mál, en þetta hefur t.a.m. verið útskýrt í hnotskurn á öðrum vettvangi af bankastjóra Arion banka.
Það er enginn vafi á því að hin víðtæka íslenska verðtrygging er að mörgu leyti óæskilegt fyrirkomulag. Um leið og verðtryggingunni er ætlað að tryggja að sparnaður brenni ekki upp í verðbólgu, þá gerir verðtryggingin erfiðara um vik að hafa stjórn á verðbólgu. Fyrir vikið verður vaxtatæki Seðlabankans óskilvirkt. Þetta er svolítið eins og þegar ungabarn mokar sandholu í úrhelli; gegnsósa sandurinn í kring fyllir hana jafnóðum. Og barnið mokar og mokar án mikils árangurs.
Fróðlegt væri að setja mælistiku á gallana
Þeir gallar sem fylgja fyrirkomulagi peningamála á Íslandi eru þess eðlis að erfitt er að mæla þá af nákvæmni. Fyrir vikið er auðvelt að gera ágreining um það hvort þetta séu smávægilegir eða miklir gallar. En ég hygg að það sé ekki ofsagt að íslenska krónan vinni bæði gegn aukinni rekstrarhagkvæmni, gegn aukinni samkeppni og gegn nýsköpun í atvinnulífinu. Og löng verðtryggð lán líkt og ýta skuldum inn í framtíðina og það skapar sennilegan falskan kaupmátt. Sem er enn einn galli verðtryggingarinnar.
Tjónið sem þetta allt veldur þjóðinni er örugglega verulegt, en eins og áður sagði er erfitt að slá á það máli. Ekki er þó mjög langt síðan að einn verkalýðsleiðtoginn skaut á að tjónið nemi 200 milljörðum króna á hverju ári. Bara fyrir neytendur og heimil. Þetta meinta tjón kann reyndar að vera töluvert ofmetið hjá viðkomandi. Fróðlegt væri að fá skilmerkilega og uppfærða greiningu á þessu frá t.d. Seðlabankanum og Hagfræðistofnun HÍ; það væri kannski meira upplýsandi heldur en þessi litla grein eða suðið sem nú geisar víða á samfélagsmiðlum í tengslum við umræðu um krónu og evru.
Íslenski töfraventillinn
Á móti göllum ISK kemur gagnsemi hennar. Og þá kannski helst sú meinta gagnsemi að krónan gefur færi á að mæta efanhagsáföllum hér með hraðri gengislækkun og almennri kaupmáttarskerðingu. Þannig má auka útflutning og vinna gegn atvinnuleysi á harðindatímum. Sumir líkja þessu við að gengi ISK sé ventill og álíta að þetta sé besti ventillinn fyrir íslenska hagkerfið og nýtist vel til að bregðast við því ástandi ef t.a.m. laun hér hafi hækkað um of. Í því sambandi mætti kannski tala um að krónan sé töfraventill.
Umrædd samlíking við ventil gengur út á það að ef laun hafa hækkað mikið miðað við aðrar helstu breytur í efnahagslífinu, eins og framleiðni, leitar hagkerfið á einhverjum tímapunkti jafnvægis. Með okkar íslensku krónu gerist það með lækkun á gengi hennar, sem leiðir til verðlagshækkana og hækkunar á verðtryggðum lánum, með tilheyrandi skerðingu á kaupmætti landsmanna.
Við gengislækkunina upplifir hinn erlendi kaupandi verðlækkun á íslenskri vöru og þjónustu miðað við hans eigin gjaldmiðil. Gengisventillinn hefur blásið og hjálpar þannig til við að nýtt jafnvægi skapist, a.m.k. um stundar sakir. Þessi ventill er samt ekki endilega besti ventillinn. Einnig má efast um að þetta sé sanngjarnt jöfnunartæki. Um leið má hafa í huga að jafnvel þó svo krónan kunni að vera heppilegur ventill þegar „við yfirskjótum okkur á vinnumarkaði“ er verðtryggða glerperlan meira eða minna til vandræða flestalla aðra daga með þeim sjálfkrafa verðbólguþrýstingi sem hún veldur.
Hvaða ventill er bestur til framtíðar?
Í Danmörku, sem tengir dönsku krónuna við gengi evru með smávægilegum vikmörkum, myndi sambærileg jafnvægisleitni síður birtast í lækkun á gengi DKK en meira í tímabundinni aukningu á atvinnuleysi. Dönum þykir það skárri kostur heldur en snörp gengislækkun, þ.a. það eru greinilega mismunandi skoðanir á því hverskonar ventill sé ákjósanlegastur. Enda er ekki neinn einn ventill þarna óumdeilanlega sá rétti; þetta snýst um að reyna að velja skásta ventilinn. Kannski er smá glatað að trúa því ennþá að verulegt og stundum mjög snöggt gengissig glerperlunnar sé alltaf skásti kosturinn fyrir Íslendinga. Það er a.m.k. skynsamlegt að skoða vel það álitamál hvort þetta sé besti ventillinn til framtíðar eða hvort annars konar ventill eða fyrirkomulag væri æskilegra.
Vinnuafl á Íslandi er hreyfanlegra en áður var
Vert er að hafa í huga að íslenskur vinnumarkaður hefur breyst gríðarlega á síðustu áratugum. Hér á landi er nú mjög mikið um það sem oft er nefnt hreyfanlegt vinnuafl, sem eru fyrst og fremst útlendingar sem koma hingað tímabundið fremur en með langvarandi búsetu í huga. M.ö.o. þá lifum við á tímum þar sem töluverður hluti vinnuafls á Íslandi er mun hreyfanlegra en áður var. Þess vegna ætti kannski að gæta sín á því að réttlæta íslensku glerperluna til eilífðarnóns með grýlunni um atvinnuleysi.
Bómullarumhverfið er þægilegt fyrir suma
Eftir stendur sú eilífðarspurning hvort hin meinta gagnsemi glerperlunnar sé í reynd eðlileg réttlæting þess að hún sé það besta sem Íslandi býðst. Ég skil samt auðvitað vel að margir lánveitendur og fjármagnseigendur hér séu margir hverjir býsna sáttir við þetta fyrirkomulag. Líf þeirra verður þægilegra fyrir vikið. Og það er jú svo að þegar lífið er þægilegt eru viðkomandi oft síður spenntir fyrir breytingum.
Einnig er vert að hafa í huga að líklegt er að sífellt fleiri Íslendingar, sem þess eiga kost, semji um laun sín í erlendum gjaldmiðli og fjármagni t.a.m. húsnæðiskaup sín í sama lágvaxta gjaldmiðli. Þannig mun smám saman myndast hér eins konar gjaldmiðlayfirstétt, meðan almenningur situr í verðtryggðu glerperlusúpunni. Sem er varla sanngjarnt. Kannski er þetta reyndar nú þegar orðinn raunveruleiki.
Ég er mjög efins um að íslenska glerperlan sé töfraventill. Hún er heldur ekki náttúrulögmál og það er verðtryggingin ekki heldur. Sjálfur hef ég lengi furðað mig á doðanum og langlundargeðinu hér gagnvart þessu furðulega fyrirkomulagi. Verðtryggingin hér er tæki sem var skapað þegar efnahags- og atvinnulífið á Íslandi var með allt öðrum hætti en nú er. Sjálfum þykir mér verðtryggingin löngu vera orðin til marks um það sem kalla mætti metnaðarleysi hjá íslenskri stjórnmálastétt; að henni hafi um langt skeið þótt þægilegast að hafa þetta svona fremur en að þurfa að stússa í því að sýna meiri ábyrgð við stjórn peningamála.
Tímabært er að Ísland losi sig við alltof víðtæka verðtryggingu
Ég álít það vera orðið löngu tímabært að við Íslendingar tökum skref inn í nútímann og losum okkur undan því furðulega fyrirkomulagi sem hin víðtæka verðtrygging er. En þá þarf að komast að niðurstöðu um það hvernig þetta getur með bestum hætti orðið. Einn möguleikinn er að fara svipaða leið eins og Danir hafa gert og þar með hætta með íslensku krónuna eins og við þekkjum hana, með tilheyrandi aðild að Evrópusambandinu. Annar möguleiki er að við gerum það eitt að losa okkur við verðtrygginguna og höldum í glerperluna. Í ljósi sögunnar virðist sá möguleiki reyndar því miður vera lítt raunsær vegna hættunnar á óðaverðbólgu.
Hér framar undraðist ég á því hversu takmarkaðan áhuga íslenskir stjórnmálamenn hafa í gegnum tíðina sýnt því að losa okkur undan verðtryggingunni. Sá áhugi hefur aðallega birst í skýrslum og málskrúði, en lítt í aðgerðum. Hvað því veldur veit ég ekki. En stundum er sagt að glöggt sé gests augað. Nýverið skrifaði Íslendingur af erlendum uppruna, Bala Kamallakharan, að hér hafi bæði skort sterka leiðsögn og stuðning frá þjóðinni til að ganga í verkið. Sem er sennilega alveg rétt. Við Íslendingar höfum ekki gagnrýnt þetta kerfi að nægri festu og ekki þrýst almennilega á breytingar. Kannski hefur hálfrar aldar kerfi verðtryggingar gert flest okkar of værukær og ógagnrýnin. Í þessu verðtryggða umhverfi er skuldunum sífellt ýtt út í framtíðina og það getur skapað vissa blekkingu.
Umræddur Bala Kamallakharan álítur að við ættum að losa okkur undan verðtryggingunni og hefur bent á leiðir til að gera það án þess að ganga í Evrópusambandið. Þær tillögur eru áhugaverðar, en kunna að vera um of áhættusamar í framkvæmd. Fræðilega kann að vera unnt að bæði losa okkur við verðtrygginguna og hafa það sem kalla mætti samkeppnishæfa vexti á krónunni. Líkurnar á því að það geti raungerst á farsælan hátt í svona agnarsmáu hagkerfi, með glerperlu sem enginn utan Íslands hefur áhuga á, eru samt sennilega fjarska litlar. En hvað sem því líður þá erum við Bala a.m.k. sammála um að verðtryggingin hér sé alltof víðtæk og að íslenska þjóðin ætti að losa sig við hana. Vonandi gerist það með einhverjum skynsamlegum hætti. Og þá helst fyrr en seinna.
Ísland er gott og getur orðið enn betra
Mér þykir við Íslendingar vera alveg dásamlega heppin að vera á þessari fallegu, gjöfulu og spennandi eyju hér í norðri. Þegar upp er staðið held ég að þannig verði það áfram, hvort sem Ísland verði áfram með eigin gjaldmiðil eða taki upp t.a.m. evru með aðild að Evrópusambandinu. Sjálfur er ég ferlega mikill erki Íslendingur, sem líður hvergi betur en á Íslandi. En ég nenni samt ekki verðtryggðu glerperlunni. Það fyrirkomulag þrýstir vöxtum upp, skapar falskan kaupmátt, vinnur gegn hagkvæmni, vinnur gegn samkeppni og er ósanngjarnt. Við þessu þarf að bregðast; ekki með skýrslum né smáskammtalækningum, heldur með raunverulegum aðgerðum.
