Sumir segja gjald­miðilinn sem við notum hér á Íslandi, ísl­ensku krón­una, vera þann gjald­miðil sem hentar okkur best. Í því sam­bandi væri kannski nær­tækara að tala um gjald­miðla í fleir­tölu. Annars vegar er gler­perl­an ISK. Og hins vegar er verð­tryggða krónan. Hér eru nokkrar hug­leið­ingar um það hvort þetta gjald­miðla­fyrir­komu­lag sé virki­lega besti mögu­leikinn sem Íslandi býðst.

Eilífðarglíman við verðbólguna

Nú er bráðum liðin hálf öld síðan þáver­andi þing­heimur við Austur­völl gafst upp gagn­vart þrá­látri verð­bólg­unni. Vegna hennar hafði raun­virði hverrar krónu skropp­ið hratt saman. En nú var ákveðið að reyna að tryggja að verð­bólgan myndi ekki skerða raun­virði til­tek­inna fjár­skuld­bind­inga, með því að láta höfuð­stólinn breytast í hlut­falli við verð­lags­breyt­ingar. Til varð hin verð­tryggða íslenska króna við hlið gömlu gler­perl­unnar. 

Aðferð­in var byggð á eldri og tak­mark­aðri verð­trygg­ingu, sem ís­lenskir stjórn­mála­menn tóku að grípa til nokkuð snemma á lýð­veldis­tím­anum. Verð­tryggða krónan var nú fest í sessi og komið á eins­konar sjálf­stýr­ingu á raunvirði mjög umtals­verðs hluta bæði lána og sparn­aðar. Með þessu var líkt og gefist upp á að reyna að reka hér peninga­stefnu með ámóta hætti eins og gerist í öðrum lönd­um í okkar heims­hluta.

Í þá daga þegar verðtrygg­ingunni var komið á var íslenskt atvinnu- og efna­hagslíf bæði ein­hæft og ein­angrað. Kannski var verð­trygg­ingin nánast nauðsyn­legt úrræði á þeim tíma til að sparnaður og líf­eyrir lands­manna fuðraði ekki upp í óða­verð­bólg­u. Segja má að með tím­anum hafi komið í ljós að þetta fyrir­komu­lag, samhliða marg­vís­legum breyt­ingum í hag­kerfinu, hafi dregið úr óstöð­ug­leika og í fram­hald­inu varð oft góður hag­vöxtur ásamt kaup­máttar­aukningu. En það er ekki hvorki íslenska krónan né verð­trygg­ingin sem skapa verð­mætin eða vel­ferð­ina og því miður hefur þetta fyrir­komu­lag ýmsa og veru­lega galla.

Glerperla er réttnefni

Kannski þykir einhverjum það vera óvirð­ing af mér að líkja íslensku krón­unni við gler­perlu. En sam­hengið ætti að vera aug­ljóst. Það er t.a.m. löngu sannr­eynt að verð­gildi hennar rýrnar alla jafna mjög hratt. Þess vegna lánar enginn krón­urnar sínar til lengri tíma (óverð­tryggt) nema að skuld­ar­inn greiði þær til baka með breyti­legum og óvenju háum vöxt­um. Og enginn kærir sig um að eiga óverð­tryggðar krónur til lengri tíma nema unnt sé að geyma þær á óvenju háum vöxtum. Því það væri lítið skárra en að eiga raun­veru­legar gler­perlur.

Þegar kemur að systkini glerperlunnar, þ.e. hinni verð­tryggðu krónu, er aðstaðan nokkuð önnur. En líka býsna sérstök. Vegna bómullar­klæðn­ing­ar­innar sem verð­trygg­ingin veitir eig­anda verð­tryggðrar krónu, þá er slík eign fjarska áhættu­lítil. Nánast svo furð­ulega áhættu­lítil að það ætti að kallast hag­fræði­legt krafta­verk. Fyrir eig­andann. En fyrir þann sem skuld­ar verð­tryggðar gler­perlur getur gam­anið kárnað og það mjög skyndi­lega. Þar að auki fylgja verð­trygg­ing­unni margs­konar aðrir gallar. 

Íslenska verðtrygging er afar óvenjulegt fyrirbæri

Verð­tryggð lán í ein­hverju formi þekkjast í fleiri lönd­um en á Íslandi. Engu að síður er hin víðtæka notkun verð­trygg­ingar, sem hefur tíðk­ast hér á landi um hálfrar aldar skeið, mjög óvenju­leg. Fylgi­fiskur hennar er m.a. sá að með þessu fyrir­komu­lagi hefur stór hluti al­mennings á Íslandi í gegnum tíðina nánast verið þving­aður í flók­inn afleiðu­leik í tengsl­um við sína stærstu fjár­fest­ingu, þ.e. hús­næð­is­kaup. Það að skulda verð­tryggða krónu er ein­hver undar­legasti rúll­ettu­leikur sem þekk­ist. Og það hvernig verð­trygg­ingin svo gott sem firrir lán­veit­anda áhættu er nokkuð sér­kenni­legt viðskipta­fyrir­komu­lag. Einnig er óheppi­legt hvernig verð­trygg­ingin ýtir undir það að raunvextir hér séu háir. 

Verðbólga étur upp skuldir... nema á Íslandi

Síðan verð­trygg­ing­unni hér var komið á hefur mikið vatn runn­ið til sjávar og margt verð­bólgu­skotið orðið til þess að snar­hækka skuldir lands­manna, stundum á ör­skömmum tíma. Sem er kannski svo­lítið tragí­kómískt í ljósi þess að alls staðar annars staðar í okkar heims­hluta er verð­bólga umfram vænt­ingar til þess fall­in að éta skuldir. Þar leiða slík verð­bólgu­skot almennt til lækk­unar á raun­virði skulda. Vegna hinnar víð­tæku verð­trygg­ingar hér á landi má segja að hér sé aftur á móti bein­línis ásetn­ingur að koma í veg fyrir slíkt; kröfu­hafinn er gerður svo gott sem áhættu­laus. Slíkt getur varla talist heil­brigt við­skipta­umhverfi.

Óverðtryggt langtímalán á föstum vöxtum fæst ekki á Íslandi

Tilefni þessara skrifa eru m.a. þau að ég hef í gegn­um tíðina kynnst dönsku hag­kerfi nokkuð vel og freist­ast stund­um til að bera það saman við hið íslenska. Í því sam­bandi má nefna að kaupi ein­stakl­ingur íbúð í Dan­mörku býðst honum veðlán til 30 ára. Sé slíkt lán tekið í dag bjóð­ast fastir vextir nálægt 4%. Það merkir að raun­vextir á slíku lán­i eru innan við 2% um þessar mundir. Lánið er auð­vitað ekki verð­tryggt. Lán­veit­and­inn er sáttur við að lána höfuð­stól­inn til 30 ára á föstum 4% vöxtum og það án verð­trygg­ingar. 

Húsnæðis­kaup­andi á Íslandi getur valið um lán í tvenns konar krónu­gjald­miðlum til að fjár­magna kaup sín. Annars vegar að taka lán í gler­perl­unni ISK á háum breyti­legum vöxtum og hins vegar að taka lán í verð­tryggðri krónu og þá annað hvort á breyti­legum eða föst­um vöxt­um.

Hvort sem íslenska húsnæðis­lánið er tekið í gler­perlum eða verð­tryggðri krónu þá hafa raun­vext­irnir hér almennt verið háir. Ekki aðeins eru raun­vextir á Íslandi t.a.m. miklu hærri en í Danmörku (bæði núna og sögu­lega), heldur er hér alls ekki boðið upp á fasta vexti á lang­tíma­lánum líkt og gert er þar. M.ö.o. þá er eng­inn sem veitir lán í ISK til langs tíma á föst­um vöxt­um. Ekki nema með verð­trygg­ingu.

Þar að auki eru lána­mögu­leik­arnir mun fjöl­breyttari í Dan­mörku en á Íslandi, sem senni­lega skýrist m.a. af því að þar er meiri sam­keppni milli banka en er hér á landi. Allur þessi mis­munur ætti að vera til­efni til miklu meiri um­ræðu um fyrir­komu­lag pen­inga­mála hér en verið hefur.

Skjaldborg var slegin um fjármagnseigendur

Nei; enginn veitir lán í ISK til langs tíma á föst­um vöxtum. Ekki nema með verð­trygg­ingu. Fyrir því er fyrst og fremst ein ástæða; ótti fjár­magns­eig­and­ans um að gler­perlu­lánið brenni upp í verð­bólgu. Þann ótta ákvað þing­heimur við Austur­völl fyrir margt löngu að sefa með verð­trygg­ing­unni. Hluti rétt­læt­ing­ar­innar var að þann­ig mætti vernda líf­eyris­sparnað almenn­ings. En um leið var líkt og skjald­borg væri slegin um fjár­magns­eigendur og það með býsna óvenju­leg­um hætti. Með hinni víð­tæku verð­trygg­ingu var ís­lensk­um fjár­magns­eig­end­um veitt víð­tækari vernd held­ur en áður hafði þekkst. Jafn­vel umfangs­meiri vernd en þekkst hefur í gjörv­allri nú­tíma­hag­sögu heims­ins. Þetta er um margt mjög ein­kenni­legt fyrir­komulag. 

Vítahringur verðtryggingar og hárra raunvaxta á Íslandi

Hér að framan var nefnt dæmi um húsnæðis­lán í Dan­mörku og athygli vakin á því að þar eru raun­vextir miklu lægri en á Íslandi. Sama niður­staða fæst líka þegar sam­an­burður er gerður við flest önnur lönd sem Ísland er almennt borðið saman við. Munur­inn þarna hefur þó að sjálf­sögðu verið mis­jafn. Í tím­ans rás hafa vextir sveifl­ast mjög og t.a.m. eru raun­vextir í Banda­ríkj­unum býsna háir um þessar mundir. Það breytir því þó ekki að í öll­um slík­um saman­burði hafa raun­vextir á ISK lengst af verið mjög háir. Að ætla að þeir muni verða mun lægri í fram­tíð­inni er kannski falleg bjart­sýni, en ég hygg að fæstir Íslend­ingar búist við slíkri óvenj­ulegri þróun.

Þar að auki er mikil­vægt að fólk geri sér grein fyrir því að verð­trygg­ingin ein og sér, eins og hún er útfærð hér, hefur áhrif á vexti. Þetta víðtæka verð­tryggða fyrir­komu­lag minnir á hring­ekju sem sífellt ýtir undir vextina. Um þenn­an vítahring mætti hafa langt mál, en þetta hefur t.a.m. verið útskýrt í hnot­skurn á öðrum vett­vangi af banka­stjóra Arion banka.

Það er enginn vafi á því að hin víð­tæka íslenska verð­trygg­ing er að mörgu leyti óæski­legt fyrir­komu­lag. Um leið og verðtryggingunni er ætlað að tryggja að sparn­aður brenni ekki upp í verð­bólgu, þá gerir verð­trygg­ingin erfið­ara um vik að hafa stjórn á verð­bólgu. Fyrir vikið verður vaxta­tæki Seðla­bank­ans óskil­virkt. Þetta er svo­lítið eins og þegar unga­barn mokar sand­holu í úrhelli; gegn­sósa sand­urinn í kring fyllir hana jafn­óðum. Og barnið mokar og mokar án mikils árangurs.

Fróðlegt væri að setja mælistiku á gallana

Þeir gallar sem fylgja fyrir­komulagi peninga­mála á Íslandi eru þess eðlis að erfitt er að mæla þá af ná­kvæmni. Fyrir vikið er auð­velt að gera ágrein­ing um það hvort þetta séu smá­vægi­legir eða miklir gallar. En ég hygg að það sé ekki ofsagt að íslenska krón­an vinni bæði gegn auk­inni rekstrar­hag­kvæmni, gegn auk­inni sam­keppni og gegn ný­sköpun í atvinnu­lífinu. Og löng verð­tryggð lán líkt og ýta skuldum inn í fram­tíðina og það skapar senni­legan falskan kaup­mátt. Sem er enn einn galli verð­trygg­ing­ar­innar. 

Tjón­ið sem þetta allt veldur þjóð­inni er örugg­lega veru­legt, en eins og áður sagði er erfitt að slá á það máli. Ekki er þó mjög langt síðan að einn verka­lýðs­leið­toginn skaut á að tjónið nemi 200 milljörðum króna á hverju ári. Bara fyrir neyt­endur og heimil. Þetta meinta tjón kann reyndar að vera tölu­vert of­metið hjá við­kom­andi. Fróð­legt væri að fá skil­merki­lega og uppfærða grein­ingu á þessu frá t.d. Seðla­bank­anum og Hag­fræði­stofn­un HÍ; það væri kannski meira upp­lýs­andi heldur en þessi litla grein eða suðið sem nú geisar víða á sam­fél­ags­miðlum í tengslum við um­ræðu um krónu og evru.

Íslenski töfraventillinn

Á móti göllum ISK kemur gagn­semi hennar. Og þá kannski helst sú meinta gagn­semi að krónan gefur færi á að mæta efan­hags­áföllum hér með hraðri gengis­lækkun og almennri kaup­máttar­skerð­ingu. Þann­ig má auka út­flutn­ing og vinna gegn atvinnu­leysi á harð­inda­tímum. Sumir líkja þessu við að gengi ISK sé ventill og álíta að þetta sé besti vent­ill­inn fyrir íslenska hag­kerfið og nýtist vel til að bregð­ast við því ástandi ef t.a.m. laun hér hafi hækk­að um of. Í því samb­andi mætti kannski tala um að krónan sé töfra­ventill.

Umrædd samlíking við ventil gengur út á það að ef laun hafa hækkað mikið miðað við aðrar helstu breyt­ur í efna­hags­lífinu, eins og fram­leiðni, leitar hag­kerfið á ein­hverjum tíma­punkti jafn­vægis. Með okkar íslensku krónu gerist það með lækk­un á gengi hennar, sem leiðir til verð­lags­hækk­ana og hækk­unar á verð­tryggð­um lánum, með til­heyr­andi skerð­ingu á kaup­mætti lands­manna.

Við gengis­lækk­unina upp­lifir hinn erlendi kaup­andi verð­lækkun á íslenskri vöru og þjónustu miðað við hans eigin gjald­miðil. Gengis­ventill­inn hefur blás­ið og hjálpar þann­ig til við að nýtt jafn­vægi skap­ist, a.m.k. um stundar sakir. Þessi vent­ill er samt ekki endi­lega besti vent­ill­inn. Einnig má efast um að þetta sé sann­gjarnt jöfn­un­ar­tæki. Um leið má hafa í huga að jafn­vel þó svo krónan kunni að vera heppi­legur ventill þegar „við yfir­skjótum okkur á vinnu­markaði“ er verð­tryggða gler­perlan meira eða minna til vand­ræða flest­alla aðra daga með þeim sjálf­krafa verð­bólgu­þrýst­ingi sem hún veldur.

Hvaða ventill er bestur til framtíðar?

Í Dan­mörku, sem tengir dönsku krónuna við gengi evru með smá­vægi­legum vik­mörkum, myndi sam­bæri­leg jafn­vægis­leitni síður birtast í lækkun á gengi DKK en meira í tíma­bund­inni aukn­ingu á atvinnu­leysi. Dönum þykir það skárri kostur heldur en snörp gengis­lækkun, þ.a. það eru greini­lega mis­mun­andi skoð­anir á því hvers­konar ventill sé ákjósan­legastur. Enda er ekki neinn einn ventill þarna óum­deil­an­lega sá rétti; þetta snýst um að reyna að velja skásta ventil­inn. Kannski er smá glatað að trúa því ennþá að veru­legt og stund­um mjög snöggt gengis­sig gler­perl­unnar sé alltaf skásti kost­ur­inn fyrir Íslend­inga. Það er a.m.k. skyn­sam­legt að skoða vel það álita­mál hvort þetta sé besti vent­ill­inn til fram­tíðar eða hvort annars konar ventill eða fyrir­komulag væri æski­legra.

Vinnuafl á Íslandi er hreyfanlegra en áður var

Vert er að hafa í huga að íslenskur vinnu­mark­aður hefur breyst gríðar­lega á síðustu ára­tugum. Hér á landi er nú mjög mikið um það sem oft er nefnt hreyf­an­legt vinnu­afl, sem eru fyrst og fremst útlend­ingar sem koma hingað tíma­bundið fremur en með lang­var­andi búsetu í huga. M.ö.o. þá lifum við á tím­um þar sem tölu­verður hluti vinnu­afls á Íslandi er mun hreyf­an­legra en áður var. Þess vegna ætti kannski að gæta sín á því að rétt­læta íslensku gler­perluna til eilífð­ar­nóns með grýl­unni um atvinnu­leysi. 

Bómullarumhverfið er þægilegt fyrir suma

Eftir stendur sú eilífðar­spurn­ing hvort hin meinta gagn­semi gler­perl­unnar sé í reynd eðli­leg rétt­læting þess að hún sé það besta sem Íslandi býðst. Ég skil samt auð­vitað vel að margir lán­veit­endur og fjár­magns­eig­endur hér séu margir hverjir býsna sáttir við þetta fyrir­komu­lag. Líf þeirra verður þægi­legra fyrir vikið. Og það er jú svo að þegar lífið er þægi­legt eru við­kom­andi oft síður spenntir fyrir breyt­ingum. 

Einnig er vert að hafa í huga að líklegt er að sífellt fleiri Íslend­ingar, sem þess eiga kost, semji um laun sín í erlend­um gjald­miðli og fjár­magni t.a.m. hús­næðis­kaup sín í sama lág­vaxta gjald­miðli. Þann­ig mun smám saman myndast hér eins konar gjald­miðla­yfirstétt, meðan almenn­ingur situr í verð­tryggðu gler­perlu­súpunni. Sem er varla sann­gjarnt. Kannski er þetta reyndar nú þegar orðinn raun­veru­leiki.

Ég er mjög efins um að íslenska gler­perlan sé töfra­ventill. Hún er heldur ekki nátt­úru­lög­mál og það er verð­trygg­ingin ekki heldur. Sjálfur hef ég lengi furðað mig á doð­anum og lang­lundar­geðinu hér gagn­vart þessu furðu­lega fyrir­komu­lagi. Verð­trygg­ingin hér er tæki sem var skapað þegar efna­hags- og atvinnu­lífið á Íslandi var með allt öðrum hætti en nú er. Sjálf­um þyk­ir mér verð­trygg­ingin löngu vera orðin til marks um það sem kalla mætti metn­að­ar­leysi hjá íslenskri stjórn­mála­stétt; að henni hafi um langt skeið þótt þægi­legast að hafa þetta svona frem­ur en að þurfa að stússa í því að sýna meiri ábyrgð við stjórn peninga­mála.

Tímabært er að Ísland losi sig við alltof víðtæka verðtryggingu

Ég álít það vera orðið löngu tíma­bært að við Íslend­ingar tökum skref inn í nú­tím­ann og losum okkur undan því furðu­lega fyrir­komu­lagi sem hin víð­tæka verð­trygg­ing er. En þá þarf að kom­ast að nið­ur­stöðu um það hvernig þetta getur með bestum hætti orðið. Einn mögu­leik­inn er að fara svip­aða leið eins og Danir hafa gert og þar með hætta með íslensku krón­una eins og við þekkj­um hana, með til­heyr­andi aðild að Evrópu­sambandinu. Annar mögu­leiki er að við ger­um það eitt að losa okkur við verð­trygg­ing­una og höldum í gler­perl­una. Í ljósi sög­unnar virðist sá mögu­leiki reyndar því miður vera lítt raun­sær vegna hætt­unnar á óða­verð­bólgu.

Hér framar undraðist ég á því hversu tak­mark­aðan áhuga íslenskir stjórn­mála­menn hafa í gegn­um tíð­ina sýnt því að losa okkur undan verð­trygg­ing­unni. Sá áhugi hefur aðal­lega birst í skýrslum og mál­skrúði, en lítt í að­gerð­um. Hvað því veld­ur veit ég ekki. En stund­um er sagt að glöggt sé gests augað. Nýverið skrif­aði Íslend­ingur af erlend­um upp­runa, Bala Kamallakharan, að hér hafi bæði skort sterka leið­sögn og stuðning frá þjóð­inni til að ganga í verkið. Sem er senni­lega alveg rétt. Við Íslend­ingar höfum ekki gagn­rýnt þetta kerfi að nægri festu og ekki þrýst almenni­lega á breyt­ing­ar. Kannski hefur hálfrar aldar kerfi verð­trygg­ing­ar gert flest okkar of væru­kær og ógagn­rýnin. Í þessu verð­tryggða umhverfi er skuld­un­um sífellt ýtt út í fram­tíðina og það getur skapað vissa blekk­ingu.

Umræddur Bala Kamallakharan álítur að við ætt­um að losa okkur undan verð­trygg­ing­unni og hefur bent á leiðir til að gera það án þess að ganga í Evrópu­sambandið. Þær til­lögur eru áhuga­verðar, en kunna að vera um of áhættu­samar í fram­kvæmd. Fræði­lega kann að vera unnt að bæði losa okkur við verð­trygg­inguna og hafa það sem kalla mætti sam­keppnis­hæfa vexti á krón­unni. Lík­urnar á því að það geti raun­gerst á far­sælan hátt í svona agn­ar­smáu hag­kerfi, með gler­perlu sem enginn utan Íslands hefur áhuga á, eru samt senni­lega fjarska litlar. En hvað sem því líður þá erum við Bala a.m.k. sam­mála um að verð­trygg­ingin hér sé alltof víð­tæk og að íslenska þjóð­in ætti að losa sig við hana. Von­andi gerist það með ein­hverjum skyn­sam­legum hætti. Og þá helst fyrr en seinna. 

Ísland er gott og getur orðið enn betra

Mér þykir við Íslend­ingar vera alveg dásam­lega heppin að vera á þessari fall­egu, gjöf­ulu og spenn­andi eyju hér í norðri. Þegar upp er staðið held ég að þannig verði það áfram, hvort sem Ísland verði áfram með eigin gjald­miðil eða taki upp t.a.m. evru með aðild að Evrópu­sambandinu. Sjálfur er ég fer­lega mikill erki Íslend­ingur, sem líður hvergi betur en á Íslandi. En ég nenni samt ekki verð­tryggðu gler­perl­unni. Það fyrir­komu­lag þrýstir vöxtum upp, skapar falskan kaup­mátt, vinnur gegn hag­kvæmni, vinnur gegn sam­keppni og er ósann­gjarnt. Við þessu þarf að bregðast; ekki með skýrslum né smá­skammta­lækn­ingum, heldur með raun­veru­legum aðgerðum.