Spurningin nú, rúmum fjórum áratugum síðar, er hvort þessi Bélsebubbi búi enn einhvers staðar inni í Bubba Morthens. Eða hvort hann sé orðinn Stofnanabubbi, menningarleg nauðsynjavara sem þjóðin tekur fram við hátíðleg tækifæri, eins og lopapeysu, þjóðfánann og gamlar samviskubitsminningar úr verbúð. Kannski er hann orðinn Þjóðarbubbi: maðurinn sem eitt sinn söng af jaðrinum en stendur nú í miðjunni og þarf að sanna að miðjan hafi ekki gleypt hann.
Bubbi Morthens í Laugardalshöll, 5. júní.
Aldrei í söfnuðinum — en kom á óvart
Fram að þessum tónleikum hafði þessi spurning satt að segja ekki brunnið á mér. Ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei verið í Bubbasöfnuðinum. Ég er líklega einn fárra Íslendinga sem ekki sá Níu líf. Ég hef ekki haft neitt á móti Bubba; áhugi minn hefur einfaldlega legið annars staðar. Þess vegna komu þessir tónleikar mér svo mjög á óvart.
Hvað var það? Jú, það eru lagasmíðarnar. Það sem Bubbi hefur, og sem gerir hann svo elskaðan, kemur ekki síst fram í lagi eins og Serbanum. Þetta er eitt þekktasta lag Bubba og var að sjálfsögðu á tónleikunum. Það er meira en lag. Einhver fegurð er í því, einhver sannleikur sem er erfitt að skilgreina. Það er svo fallegt hvernig smástíg söngröddin myndar samtal við þennan áleitna, stórstíga, fallandi og brotna dúrhljóm í hljómsveitinni. Söngröddin er aðallega bara þrjár litlar nótur, en hljómsveitin svarar með þremur stórum nótum. Manni finnst söngurinn vera bæn og ef það er rétt túlkun þá er hljómsveitarröddin náðin sem kemur að ofan og fellur til jarðar.
Snyrtilegur í stúdíói, hrár á tónleikum
Ákveðin gjá er á milli stúdíó-Bubba og sviðs-Bubba. Á plötum er hann oft snyrtilegur, vel til hafður og rammaður inn af upptökustjórum. Hér var hann lifandi, hrár og óútreiknanlegur.
Gott dæmi er Stál og hnífur. Á pappír er þetta í rauninni dálítið skrýtið lag. Það er allt of stutt, hefur enga hefðbundna uppbyggingu eða viðlag sem rís; þetta eru bara nokkur köld erindi sem endurtaka sig og svo er lagið búið, nánast áður en það byrjaði. En í Laugardalshöllinni giltu aðrar reglur. Þegar salurinn tók undir hætti þetta að vera stutt lag og varð að risavaxinni, hljómandi heild. Salurinn og Bubbi runnu saman í einn syngjandi massa og breyttu þessum einföldu erindum í þjóðsöng um íslenskt strit. Það var ekkert snyrtilegt við það, og einmitt þess vegna virkaði lagið.
Nokkra stund að lenda
Tónleikarnir voru smá stund að komast í gang. Bubbi virtist vera dálítið óöruggur á tónhæð, það var eins og hljómsveit og söngvari væru ekki alveg með á hreinu í hvaða tóntegund ætti að spila. Bubbi er líka hrjúfur söngvari, einnig þegar hann var almennilega lentur. Sérhljóðar hjá honum eru mjög skýrir og meitlaðir, nánast groddalegir, ólíkt ljóðasöngvara sem þarf að gera A og E og Í ávala og rúnaða. Nei, Bubbi söng mjög skýrt og ákveðið. Hann lagði mikla áherslu á að orðin töpuðust ekki í kraftinum í tónlistinni.
Og talandi um kraft. Það var ekkert hlé á tónleikunum, sem tóku heila þrjá tíma. Bubbi söng allan tímann, nema þegar hann sagði – í gríni – að hann þyrfti að hlaupa aðeins baksviðs til að fá sér dóp og bakraddasöngkonurnar Stefanía Svavarsdóttir og Elísabet Ormslev tóku lagið á meðan. Enginn venjulegur sjötugur maður afrekar slíkt.
Glymjandi í Höllinni
Hljómsveitin, sem samanstóð annars af Halldóri Fjallabróður, Baldvini Hlynssyni, Guðmundi Péturssyni og fleirum – alls ellefu manns – spilaði eins og einn maður. Hljómsveitin var í undirleikshlutverki nánast allan tímann. Lög eins og Serbinn áðurnefndi, þar sem hljómsveitarröddin er sjálfstæð og í dýnamísku samtali við söngröddina, voru fátíð. Hljóðið í Höllinni var í sjálfu sér ekkert sérstakt, nokkur glymjandi var í trommunum og fínleg smáatriði, sem geta gert svo mikið á upptökum, voru yfirleitt lítt til staðar. En það gerði ekkert til, því stemningin var fullkomin.
Diljá geislaði – betra en á plötunni
Nokkrir gestasöngvarar komu fram á tónleikunum, en enginn þeirra var með í meira en einu lagi hver. Sérstaklega verður að nefna Diljá Pétursdóttur, sem söng með Bubba Júlíkvöld, fyrsta lagið á nýju plötunni. Téð plata var reyndar alls ekki áberandi um kvöldið, enda voru þetta ekki útgáfutónleikar.
Ég verð að viðurkenna að mér fannst lagið ekkert sérstakt þegar ég heyrði það fyrst á plötunni. Mér fannst banjóhljómurinn í byrjun voðalega sveitalubbalegur, eins og hér væri bara einhver glaður hálfviti að syngja. En nú kvað við annan tón. Diljá var svo hamingjusöm á svipinn og það var svo mikil fölskvalaus gleði í söng þeirra Bubba að lagið hóf sig til flugs og mann langaði mest til að standa upp og dansa. Það er því spurning hvort ég hafi ekki verið aðalhálfvitinn.
Að dansa var einmitt það sem flestir gerðu, sérstaklega þegar á leið. Meira að segja fólk sem skaust á barinn til að ná sér í drykkjarföng, gekk ekki bara niður tröppurnar. Nei, það dansaði niður stigann. Það var slík gleði í andrúmsloftinu, slíkur fögnuður í salnum, að það var hreinlega ekki annað hægt en að hrífast með.
Er Bélsebubbi þarna ennþá?
Svo við snúum okkur aftur að spurningunni úr upphafinu: Var þetta Stofnanabubbi eða Bélsebubbi sem stóð þarna sveittur eftir þriggja tíma látlausa keyrslu? Svarið er sennilega að það er ekki lengur hægt að aðskilja þá. Miðjan gleypti hann aldrei. Hann gleypti miðjuna. Bubbi Morthens er vissulega orðinn að stofnun í íslensku samfélagi, en eftir þetta kvöld er ljóst að þetta er eina ríkisstofnunin sem er ennþá fær um að sparka upp hurðum og brjóta rúður.
Niðurstaða:
Þriggja tíma samfelld keyrsla í Laugardalshöll sýndi fram á að Bubbi Morthens er ekki tilbúinn að setjast í helgan stein sem hógvær og rykfallin þjóðargersemi. Þrátt fyrir brösuglega byrjun þar sem leita þurfti að réttri tónhæð, fann hann taktinn og skilaði hráum, sveittum og óvægnum flutningi sem minnti hressilega á af hverju hann braut sér leið inn í íslenskt tónlistarlíf á sínum tíma.
Þetta voru tónleikar þar sem ófullkomleikinn var ekki galli, heldur stærsti sjarminn. Fimm stjörnurnar hér eru því ekki gefnar fyrir tæknilega fullkomnun — tónhæðin reikaði í byrjun og hljóðið í Höllinni var ekkert sérstakt — heldur fyrir kvöldið sem heild, fyrir upplifunina sjálfa. Niðurstaðan er sú að menningarstofnunin Bubbi gleypti aldrei uppreisnarmanninn. Þeir stóðu þarna báðir á sviðinu, rændu Laugardalshöllinni og breyttu henni í stórkostlegan játningaklefa óheftra tilfinninga. Fimm stjörnur, fyllilega verðskuldaðar.
