Bændur halda til rétta í dag og næstu vikur. Þjóðfræðingur segir réttirnar lifandi menningararf sem eigi að varðveita en fækkun sauðfjár hefur áhrif á hefðirnar. Á Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Ströndum eru þjóðfræðingar að rannsaka réttir fyrr og nú.
Jón Jónsson þjóðfræðingur segir rannsóknina hafa komið til þegar bandarískur þjóðfræðingur að nafni Rosa Thornley hjá Utah-háskóla hafi haft samband. Hún hefur myndað réttir á Íslandi um árabil og hafði áhuga á þróun mannvirkjanna.
Rannsóknasetrið í þjóðfræði og Sauðfjársetrið á Ströndum lögðu í rannsóknina í samstarfi við Thornley og jafnframt var ákveðið að rannsaka félagslegu hefðina að fara í réttir á haustin.
Jón segir réttir eiga fullt erindi á lista Unesco yfir lifandi menningararf, líkt og sundmenningin. „Okkur langar að setja á íslensku skrána allavega þennan viðburð að fara í réttir,“ segir Jón.
Elstu réttir voru hlaðnar úr því efni sem hendi var næst og voru oft óreglulegar í laginu.
„Svo voru þessar geislaréttir, kringlóttu réttir með dilkunum allt í kringum almenninginn, þær urðu algengar svona í kringum 1870,“ segir Jón.
Á síðustu árum hafa réttir enn þróast. Nýlega hafa verið reistir sundurdráttargangar, mjór gangur meðfram dilkahliðunum, þar eru rollurnar reknar í hringi og bændur opna og loka hliðunum. Þá þurfa bændur að þekkja sitt fé vel en á móti kemur að þá þarf færri hendur til að aðskilja féð.
„Þetta er svona breyting sem er að verða og þetta er kannski ekki jafn spennandi og réttirnar með dilkunum þar sem allir sameinast um að draga í dilka, það er svona stóri parturinn í fjörinu að fá að vera með aðeins.“
„Það hefur alltaf fylgt réttunum að þetta er svona kennslustund, vettvangur þar sem miðlun þekkingar fer fram og eldri kynslóðin kennir þeim yngri handtökin, hvernig á að draga kind svo hún meiði sig ekki.“
Allskonar hefðir um mat, nestið sem maður tekur með og svo komu allir í gamla daga á réttina, að fylgjast með. Það er svo mismunandi eftir landshlutum hvort það tíðkist að menn hafi pela meðferðis í réttirnar.
Jón segir ýmislegt hafa breyst á síðustu árum með fækkun sauðfjár, til að mynda hafi réttaböllum fækkað talsvert. Gert er ráð fyrir að rannsóknin standi í nokkur ár en Jón segir þegar ýmislegt hafa komið sér á óvart.
„Ég hélt að það væri sungið eiginlega víðast um land.“ Þó kannaðist hann ekki við það úr sinni eigin æsku á sauðfjárbýli.
„Strandamenn syngja ekki á réttadaginn heldur bara vinna þeir og reyna að klára verkið sem allra fyrst og fara svo í kaffi, kaffið skiptir miklu máli á Ströndum,“ bætir Jón við.
Árlegt réttakaffi er haldið á Sævangi næsta sunnudag, 22. september. Hann segir Sunnlendinga og Skagfirðinga líklegri til að taka lagið í réttunum.
