Hagfræðilegt virði fólks minnkar

„Þörfin“ fyrir manneskjur þverr með innreið gervigreindar og síðar vélmenna, sem eru nú að taka stórstígum framförum.

Í síðasta mánuði náði vélmenni að slá hraðasta tíma manneskju í hálfmaraþoni í Peking í Kína og bæta tímann um tæpar tvær klukkustundir frá árinu áður. 

Eftir því sem minni þörf verður fyrir mannfólk eru líkur á að ábati myndist í hagkerfinu almennt, en óljóst er hversu mikið hann dreifist eftir því sem hann skalast upp. 

Fyrirsjáanlega mun uppgangur gervigreindar þannig styrkja stöðu fjársterkra aðila, sem eiga og reka „framleiðslutækin“, eins og fræðimanninum Karl Marx var tíðrætt um, á meðan launþegar glata lykilstöðu sinni.

Í vikunni tilkynnti Arion banki um að hagnaður á fyrsta ársfjórðungi hefði verið milljarði meiri en í fyrra, á metári. Þó svo að sjálfvirknivæðing sé í raun ekki langt komin miðað við möguleikana eru fyrirtæki á Íslandi í miklum hagnaði.

Íslandsbanki sagðist í lok apríl ætla að spara milljarð á ári í launakostnað með því að fækka um 50 starfsmenn.

Svo mikill hefur hagnaður stórra verslanakeðja og banka verið á Íslandi síðustu ár að formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands, Bolli Héðinsson, efaðist um að lækkun kostnaðar við sjálfvirknivæðingu hefði raunverulega skilað sér í lægra vöruverði og að kostnaðarlækkun banka hefði skilað sér til viðskiptavina með lægri álögum. 

Eigendur fyrirtækjanna eru því í lykilstöðu á meðan launþegar og neytendur geta orðið fyrir tekjurýrnun og uppskorið á móti takmarkaðan ábata, sérstaklega í fákeppnisumhverfi.

Áhrif gervigreindar á atvinnumarkað hafa ekki sýnt sig að fullu. Atvinnuleysi á Íslandi er sögulega hátt, 6,3 prósent, á meðan atvinnuleysið er að meðaltali 6 prósent í Evrópusambandinu. 

Gervigreind getur á móti valdeflt venjulegt fólk og upplýst það. Hún getur valdið framförum í heilbrigðisvísindum og kostnaðarlækkunum í heilbrigðiskerfinu.

En áhrif framfaranna fyrir okkur öll eru skilyrt því að manneskjur haldi virði sínu. Gervigreind og róbótar eru tól sem beita má gegn fólki eða því til stuðnings.

Stóra áhættan

Forstjóri JP Morgan Chase-bankans í New York, Jamie Dimon, segist  í viðtali við danska blaðið Børsen, sem Viðskiptablaðið þýddi og birti, ekki hafa mestar áhyggjur af olíuverði, verðbólgu, gervigreind eða vaxandi áhrifum Kína.

„Allt sem er að gerast í heiminum, stríðið í Úkraínu, stríðið í Íran, við­skipta­deilur og of miklar opin­berar skuldir, snýst í raun um stefnu hins frjálsa og lýðræðis­lega heims og hvers konar heim við viljum hafa eftir 20 eða 30 ár. Það eru raun­veru­legu áhyggjur mínar, ekki hag­kerfið eða hluta­bréfa­markaðurinn á næsta ári,“ sagði hann.

Fall mannhelginnar

„Við Munum Finna Þig og Við Munum Drepa Þig,“ ítrekar Donald Trump Bandaríkjaforseti í nýrri stefnu um aðgerðir gegn hryðjuverkum sem kynnt var í gær.

Í orði hefur Trump innleitt umræðu um að drepa eða taka af lífi alls kyns meinta andstæðinga sína og Bandaríkjanna, en sérstaklega erlenda. Hann hefur fylgt þessu eftir með því að drepa fólk.

Í hryðjuverkastefnunni talar hann til þeirra sem „skaða Bandaríkjamenn, eða ætla sér að skaða Bandaríkjamenn“.

Trump hefur þanið út skilgreininguna á hryðjuverkamönnum og hefur látið drepa grunaða fíkniefnasmyglara í nánast viku hverri á Karíbahafi og Kyrrahafi frá síðasta hausti. Það er brot á bandarískum lögum og alþjóðalögum, en Trump skilgreinir þá upp á nýtt sem óvinahermenn í árás.

Trump hefur unnið að því að víkka út skilgreininguna á innlendum hryðjuverkamönnum. Þrátt fyrir að frá 2001 hafi hægriöfgamenn verið ábyrgir fyrir 75 til 80 prósent af morðum í hryðjuverkaárásum í Bandaríkjunum, er nú eingöngu talað um „ofbeldisfulla öfgavinstrimenn, þar á meðal anarkista og andfasista“ í stefnu Bandaríkjanna gegn hryðjuverkum. 

Andlitsgreiningartækni er notuð til þess að fylgjast með mótmælendum í raunheimum og á samfélagsmiðlum.

Aldrei áður hefur eftirlit og valdbeiting verið jafnauðveld í framfylgd fyrir þá sem eru leiðandi í tækninni. Bandaríkin gátu hirt upp þjóðarleiðtoga Venesúela án þess að missa nokkurn hermann í byrjun ársins. „Velkomin í 2026,“ sagði stríðsmálaráðherrann.

Næst náðu þau, í samstarfi við Ísrael, sem hefur fengið grænt ljós frá Trump til að eyða byggðum og tugþúsundum lífa í Palestínu og Líbanon, að drepa þjóðarleiðtoga Írans og fjölmarga aðra. Síðar hafa þau hótað að taka Kúbu og „eignast“ Grænland.

Virði mannslífsins í augum öflugasta herveldis og lýðræðisríkis heimsins hefur fallið á sama tíma og valdbeitingargetan eykst.

Þetta speglast í drögum Trumps að fjárlögum sem hann lagði fyrir þingið nýlega. Trump vill skera niður félagslega aðstoð og auka útgjöld til hermála um 42 prósent, til þess að hámarka getu sína og Bandaríkjanna til að beita aðra valdi og yfirgangi, í krafti þeirrar stefnu að setja sjálfa sig í fyrsta sæti á kostnað annarra.

Spurningin er hvað gerist við það að virði vinnuframlags og geta til mótlætis hrynja á sama tíma? Önnur spurning er hverjar verða afleiðingar þess að mennska eigi ekki lengur nauðsynlega aðkomu að ákvörðunum og aðgerðum.

Drápslínan

Við tökum því sem gefnum hlut að ástand verði með svipuðum hætti og það hefur verið, en nú gætu eðlisbreytingar verið í nánd.

Áður voru áhyggjur af upprisu Kína, sem nú er orðið leiðandi í framleiðslu og í þróun vélmenna. Síðasta árið hefur þar verið rætt um mjóa línu á milli lífs og dauða í Bandaríkjunum, sem kallað er „kill line“ eftir síðasta lífsmarkinu í tölvuleikjum þegar leikmaður er í raun dauðadæmdur. Hugmyndin gengur út á að í Kína sé félagslegt öryggisnet, en í Bandaríkjunum sé fólk yfirleitt einu skrefi frá því að falla í hörmulega fátæktargildru.

Á sögulegum skala voru eignalausir Íslendingar fastir í vistarbandi allt þar til tiltölulega nýlega. Frelsi til búsetu var ekki innleitt að fullu fyrr en undir lok 19. aldarinnar, vegna metinnar hagrænnar þarfar á því að takmarka tilflutning vinnuafls.

Hugsanlega eru þau örlög að verða óþarfur enn verri en ófrelsi á forsendum gagnsemi, en það veltur á því hver heldur um völdin.

TækniforkólfarMark Zuckerberg, aðaleigandi Facebook, Instagram og Whatsapp, Jeff Bezos, aðaleigandi Amazon, Sundar Pichai, forstjóri Google/Alphabet, og Elon Musk, aðaleigandi Tesla, SpaceX og X, mættu í innsetningarathöfn Donalds Trump Bandaríkjaforseta, mánudaginn 20. janúar 2025.

Mynd: AFP

Martraðarútgáfan

Dystópían, eða Martraðarlandið, verður að veruleika ef viðvarandi keppni um land og auðlindir með fjöldaframleiddum, sjálfstýrðum vígvélum, líkt og er yfirstandandi í Úkraínu og Palestínu, dreifist út og nær til Grænlands, sem setur Ísland við mögulega víglínu. Eftir því sem lýðræði veikist telst þetta líklegra.

Þetta getur gerst með því að mótlæti almennings verði vonlaust, vegna þess að einstaklingar eiga ekki roð í eftirlitskerfi gervigreindarinnar og sjálfvirknivædda valdbeitingu sem er án afleiðinga fyrir valdbeitandann.

Munurinn á þessu tvennu getur legið í einföldum vendipunkti, sem gæti átt sér stað fljótlega. 

Fyrir Íslendinga getur munurinn legið í því hvort Bandaríkin þróist yfir í einræðissinnað útþensluveldi, eða reynist eiga afturkvæmt frá farvegi sínum undir Donald Trump í átt að hervæðingu og valdbeitingu.

Íslenska dystópían

Síðustu ár hefur íslenskt hagkerfi fylgt blindri vaxtarstefnu. Mikil uppbygging hefur orðið í greinum með lágum launum, sem hefur leitt af sér mikinn innflutning fólks án hagvaxtar. Launahækkanir og verðbólga hafa gengið á víxl. Þrýstingurinn hækkaði fasteignaverð og aukið álag varð á innviði og náttúruna, sem dregur að hluta úr almannagæðum Íslendinga, á meðan annað bætir þau á móti.

Leiðin til dystópíu er að íslenskir launþegar missi samningsstöðu sína um endurgjald fyrir vinnuframlag, vegna þess að það verði úrelt eða í offramboði, á sama tíma og eigendur fyrirtækja og lands hagnast meira á lægri kostnaði, jafnvel samhliða framsali og skerðingu almannagæða.

Það er ekki útilokað að ásetningur sumra hægrisinnaðra stjórnmálamanna um sölu opinberra orkufyrirtækja verði að veruleika til að rýma fyrir skattalækkunum fjársterkra og einkarekin orkuver verði í auknum mæli reist til að knýja gervigreindarver. Þessi leið getur verið kosin og valin af Íslendingum, eða þvinguð fram með yfirtöku eða afarkostum eftir afnám alþjóðalaga.

Ef ábatinn og valdið verður í höndum erlendra aðila, sem vilja ná arði út úr landinu, eða auðmanna, sem eru ótengdir almannahagsmunum, færumst við nær martraðarútgáfunni.

Blind vaxtarstefna sem gengur út á að skapa hagvöxt með mannfjölgun, „brjóta land“, skipta ósnortinni náttúru út fyrir mannvirki og skipta út fjallasýn fyrir vindmylluver, og skerða almannagæði með óheftum tollum á ferðir fólks og viðkomu um landið.

Fólk sem missir bæði forsendur til lífsviðurværis og almannagæði landsins, sem verður leikvöllur fyrir ríka útlendinga, á meðan Íslendingar stafla sér upp í ódýrum og einföldum blokkum.

Íslensk útópía gervigreindar

Hár launakostnaður á Íslandi, mannfæð og þekkingarskortur hafa oft hamlað uppbyggingu og takmarkað möguleika. 

Með sanngjarnri dreifingu ábata af gervigreind og sjálfvirknivæðingu, meðal annars í gegnum eign lífeyrissjóða í stærstu fyrirtækjum og aðild almennings að tekjusköpun með auðlindum, getur sjálfvirknivæðingin vegið upp helsta veikleikann.

Sjálfvirknivæðingin getur að auki gert fólki kleift að vera lengur í vinnu og taka skynsamlegri ákvarðanir um heilsufar, fjármál og fleira. Þær geta hagrætt í rekstri ríkisins og auðveldað ýmsar aðgerðir.

Róbótar geta leyst vanda launakostnaðar í ræktun matvæla og gert Ísland sjálfbærara og aukið fæðuöryggi. Við getum nýtt orkuna og fjármagn lífeyrissjóða til að fjárfesta í getu til að stunda iðnað á hærra tæknistigi, allt eftir því hvað aðfangakeðjur leyfa.

Við teljum okkur síður knúin til að missa kalda og heita vatnið inn í ævintýraverkefni sem eru hluti af stöðugri útþensluþörf. Fjármagn getur færst meira yfir í verkefni sem skapa samfélagslegan arð til lengri tíma og eru á forsendum samfélagsins frekar en á kostnað þess.

Gervigreind og sjálfvirknivæðing getur vegið upp kostnað í heilbrigðiskerfinu og dregið úr áhrifum manneklu, auk þess að bæta kjör starfsfólksins og gæði þjónustunnar.

Þegar minni þörf verður á stöðugum innflutningi fólks til að fylla láglaunastörf eða bæta fyrir lækkandi fæðingartíðni getur álagið á fasteignamarkaðinn minnkað, þörfin fyrir að byggja stór fjölbýlishús í úthverfum yfirgnæfir ekki skipulag og ásýnd borgarinnar, og vextir geta lækkað. Umferðarhnútarnir geta raknað upp með tímanum þegar samfélagið fær svigrúm til að byggja upp innviði og almenningssamgöngur, sem geta verið sjálfstýrðar, í stað stöðugrar útþenslu án tilgangs eða framfara.

Allt þetta veltur þó á því að Ísland haldi fullveldi sínu og almenningur aðild sinni að valdinu. Hvort sjálfræðið sé betur tryggt með því að venda okkur að nánara samstarfi við Evrópusambandið og Evrópuþjóðir, í ófullkomnu samfélagi við aðrar þjóðir, eða tilraunum til bandalags við Bandaríkin, með getu sinni og hamskiptum, er stóra spurning íslenskra stjórnmála á næstu árum.