Sigur harðlínuflokksins Alternative für Deutschland eru feikileg tíðindi og þó að það sé ekki enn útséð um hvort flokkurinn nái að mynda stjórn í sambandslandinu Saxlandi-Anhalt er þetta sigur, að sögn Eiríks Bergmanns, prófessors í stjórnmálafræði. Hann var gestur Morgunútvarpsins á Rás 2 í morgun.
Langsterkasta vígi AfD í Þýskalandi
Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum hlaut AfD 43,8 prósent atkvæða. Kristilegir demókratar, flokkur Friedrich Merz Þýskalandskanslara, fékk 17,2 prósent atkvæða. Enginn flokkur hlaut hreinan meirihluta og ljóst að stjórnarmyndunarviðræður verða flóknar.
„Þetta eru auðvitað feikileg tíðindi. Það hefur ekki gerst fyrr að AfD hafi komist til valda í nokkru fylkja Þýskalands og það er svo sem ekki útséð með það enn þá hvort að þeir nái að mynda stjórn. Þeir fengu nú ekki hreinan meirihluta, en 44 prósent er alveg feikilegur sigur. Þetta er þó lítið fylki, ekki með stórum borgum, og þetta er langsterkasta vígi AfD í Þýskalandi,“ segir Eiríkur.
Rétt er að taka fram að fréttastofa kallar Saxland-Anhalt sambandsland en Eiríkur talar um fylki.
Viðtalið við Eirík í heild sinn má heyra í spilaranum.
Hingað til hafa aðrir stjórnmálaflokkar í Þýskalandi tekið sig saman og hafnað samstarfi við AfD. „Aðrir flokkar í Þýskalandi hafa dregið sóttvarnarhring í kringum AfD sem þeir álíta bara sem þjóðernisöfgaflokk og hann hefur verið skilgreindur þannig af öryggisstofnunum.“
Þjóðverjar eiga sérstaka sögu af slíkri tegund stjórnmálaflokka. Eiríkur segir meginstrauminn hafa viljað sporna gegn því að svoleiðis öfl geti komist til valda aftur. „Og hafa þess vegna alfarið hafnað því að vinna með þessum flokkum en sú afstaða hefur svona verið að mildast. Þessi sóttvarnarhringur hefur verið að trosna svolítið að undanförnu.“
Merz hafi undanfarið nálgast AfD meira en tapað á því. „En það er einn flokkur sem gæti hugsanlega unnið með þeim. Það er nú svo merkilegt að það er hreyfing Söhru Wagenknecht og hefur verið flokkaður sem öfgavinstri flokkur og sumir kalla hann bara hreinlega kommúnistaflokk og á rætur að rekja allavega að stórum hluta bara til austurþýska kommúnistaflokksins. Þannig að þarna er nú farið svolítið öfganna á milli ef þessir tveir aðilar ná saman.“
Hluti af andstöðu gegn hinu frjálslynda lýðræði eftirstríðsáranna
Eiríkur segir langa og flókna sögu að baki uppgangi AfD. „Í grófum dráttum er þetta bara hluti af andstöðu sem við höfum séð gegn hinu frjálslynda lýðræði eftirstríðsáranna í Evrópu þar sem megináhersla er lögð á mannréttindi, fjölbreytni, alþjóðlegt samstarf, réttindi alls konar minnihlutahópa og svo framvegis. Gegn þessari frjálslyndu tíð hefur verið gríðarlega mikil andúð mjög víða. Svona harðrænari öfl sem leggja áherslu á þjóðernishyggju. Einkum og sér í lagi að stöðva straum innflytjenda, hælisleitenda til vestrænna landa, svona stillt sér upp gegn þessari fjölmenningu og fjölbreytni, gegn kvenréttindum, réttindum samkynhneigðra og allt þetta.“
Þetta hverfist einnig um Rússland, sérstaklega núna. Eiríkur segir AfD mjög halla undir Rússa.
„Þeir [AfD] vilja til dæmis líka endurskrifa í rauninni sögu Þýskalands, breyta kennslubókum til að upphefja þjóðernissögu Þjóðverja og það eru bara ansi margir sem hafa reynst vera hallir undir slík sjónarmið, bæði víða í Evrópu og líka í Þýskalandi.“
Eiríkur segir öfgahægriflokka víða í Evrópu hafa verið að ryðja sér til rúms undanfarna áratugi. Þróunin sé þó ekki á einn veg, þeir rísi og hnigni.
„Viktor Orbán var við völd í Ungverjalandi í 16 ár eða svo, þar til hann tapar völdum. Það er dæmi um það þar sem þróunin er í hina áttina og við höfum séð svoleiðis þróun líka í Póllandi. Þessi tegund stjórnmála náði einhvers konar hápunkti í kringum 2016, má segja. Svo fór nú að dvína, fjara undan þeim víða en svo er eins og þeir séu að rísa aftur upp víðar núna. Við sjáum til dæmis að Marine Le Pen í Frakklandi gæti hugsanlega klófest forsetastólinn þar í landi.“
Þessi tegund stjórnmála mallað lengi í Evrópu
Þessir leiðtogar hafa verið bornir saman við Donald Trump í Bandaríkjunum en Eiríkur segir myndina flóknari en það. Trump hafi komið með hvelli fram á svið stjórnmálanna í Bandaríkjunum og sé erkitýpa þessarar tegundar stjórnmála en að mörgu leyti hafi þessi gerð stjórnmála mallað lengur í Evrópu.
„Silvio Berlusconi er svona hálfpopúlisti hér á tíunda áratugnum. Jörg Haider í Austurríki og Danski þjóðarflokkurinn hefur auðvitað verið lengi á þessu sviði og ýmsir fleiri.“
Í Bandaríkjunum hafi þróunin verið aðeins öðruvísi. Þar hafi enn harðari öfl verið lengra úti á jaðrinum þar til að Trump hafi náð að tengja sig inn í þennan hóp og fært hann inn í meginstrauminn.
„Svo er þetta líka bara Vladimir Putin í Rússlandi. Þannig að við sem erum komin á miðjan aldur og yfir það jafnvel, við ólumst upp við það að hið frjálslynda lýðræði eftirstríðsáranna væri hið venjulega ástand. Það væri það sem væri að ryðja sér til rúms, lýðræðið væri komið til að vera og sem sagt þessi frjálslyndi hluti þess.“
Það blasi þó ekki við fólki sé horft yfir heimsmyndina.
„Við völd víðast í kringum okkur eru annars öfl, harðrænari öfl, þjóðernispopúlísk öfl. Þar getum við staldrað við Vladimir Putin og Donald Trump sem fara fyrir einhverjum stærstu ríkjum heimsins. Í Kína er auðvitað bara einræðisstjórn og svo sjáum við þennan uppgang í Evrópu. En Evrópa hefur lengst af verið þetta helsta vígi hins frjálslynda lýðræðis.“
Sé litið til Þýskalands þurfi líka að hafa aðskilnaðarsögu þess í huga. „Sem birtist okkur í þeirri mynd að stuðningur við AfD er lang, lang, langmestur í gamla austrinu. Hann hefur ekki þennan stuðning vestanmegin og þar eru nú mun fjölmennari svæði.“
