Stóra efnahagslega plan ríkisstjórnarinnar var í sjálfu sér ekki flókið.
Ríkisstjórnin ætlaði að sýna aðhald, ná tökum á ríkisfjármálunum og styðja þannig við stöðugleikasamninga á vinnumarkaði. Verðbólgan átti að lækka, vextir að fylgja í kjölfarið og heimilin loksins að fá einhverja hvíld eftir margra ára dýrtíð og vaxtakúgun.
Nú liggur niðurstaðan fyrir.
Ársverðbólga mælist 5,3% og hefur aukist úr 5,2% milli mánaða. Verðbólga án húsnæðis er 4,8%. Þetta gerist þrátt fyrir sumarútsölur sem höfðu umtalsverð áhrif til lækkunar á vísitölunni og þrátt fyrir tímabundnar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að halda mælingunni niðri. Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,36% í júlí.
Verðbólguviðmið kjarasamninganna er 4,7%. Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins segir því orðið endanlega ljóst að verðbólguforsendan haldi ekki. Það þýðir ekki sjálfkrafa að kjarasamningarnir séu fallnir, enda þarf launa- og forsendunefnd ASÍ og SA að ákveða viðbrögðin. En eitt er óumdeilanlegt: sú verðbólguforsenda sem stöðugleikasamningarnir voru reistir á hefur brostið.
Þetta mun að óbreyttu seinka vaxtalækkunum enn frekar og getur kallað fram nýjan launaþrýsting, nýja óvissu og áframhaldandi verðbólgu. Framkvæmdastjóri SA segir forsenduákvæðið ekki halda.
Þetta eru ekki aðeins óheppilegar hagtölur. Þetta er pólitískur áfellisdómur yfir meginverkefni ríkisstjórnarinnar.
Þegar nóg átti að vera nóg
Í október 2023 skrifaði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, pistil undir afdráttarlausri fyrirsögn:
„Ekki hækka skatta á millistéttina.“
Þar gagnrýndi hún linnulausa útgjaldaþenslu ríkissjóðs og sagði að ríkisstjórnin þyrfti að ná tökum á rekstrinum með aðhaldi, betri nýtingu fjármuna og einfaldara regluverki.
Loforð stjórnmálaflokka, hversu göfug sem þau væru, mætti ekki fjármagna með aukinni skattheimtu á millistéttina. Stjórnmálaflokkarnir skulduðu fólkinu í landinu, skrifaði hún, „að leita allra annarra leiða en að hækka skatta“.
„Hér verður nóg að vera nóg,“ sagði formaður Viðreisnar.
Tæpum þremur árum síðar situr Viðreisn í ríkisstjórn sem hefur valið nákvæmlega þá leið sem flokkurinn varaði við.
Milljarðar sóttir í nýjar álögur
Ríkisstjórnin hefur á skömmum tíma ráðist í fjölmargar skatta- og gjaldahækkanir. Sumar beinast að sjávarútvegi og öðrum fyrirtækjum og falla ágætlega að yfirlýstri stefnu stjórnarflokkanna um aukna gjaldtöku af atvinnulífinu.
Aðrar lenda hins vegar beint eða óbeint á venjulegum heimilum.
Kílómetragjald hefur verið lagt á alla bíla. Vörugjöld bifreiða hafa verið hækkuð. Virk skattlagning leigutekna einstaklinga hefur hækkað úr 11% í 16,5%. Samnýting skattþrepa hjóna hefur verið afnumin og heimild til að nýta ónýttan persónuafslátt gegn fjármagnstekjuskatti felld niður.
Við þetta bætast hærri raforkugjöld, útvarpsgjald, stórhækkun skrásetningargjalda opinberra háskóla og verulegar hækkanir á fjölmörgum þjónustugjöldum ríkisins.
Og nú er sérstaklega athyglisvert að framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins bendir á að hið opinbera hafi sjálft verið leiðandi í gjaldskrárhækkunum sem skila sér út í verðlag. Það sé ekki hægt að auka útgjöld ríkisins, hækka launakostnað hins opinbera og leggja nýja skatta og gjöld á hagkerfið en gera síðan ráð fyrir að það birtist hvergi í verðbólgumælingum.
Þar stendur ríkisstjórnin frammi fyrir afleiðingum eigin ákvarðana.
Hún hefur aukið tekjuöflun ríkisins, haldið áfram miklum útgjaldavexti og sent nýja reikninga á heimili og atvinnulíf. Samt er ríkissjóður áfram rekinn með halla, verðbólgan hefur hækkað á ný og vaxtalækkanir færast enn fjær.
Hvar er þá aðhaldið sem Viðreisn lofaði?
Hvar er bætti reksturinn?
Hvar er forgangsröðunin sem átti að gera nýjar álögur á millistéttina óþarfar?
Loforðin hurfu þegar valdið fékkst
Í pistli sínum árið 2023 nefndi Þorgerður Katrín sérstaklega kennara, hjúkrunarfræðinga, rafvirkja, leiðsögumenn, vélsmiði og skrifstofufólk. Þetta var millistéttin sem þegar væri að kikna undan háum vöxtum, hækkandi afborgunum og einni dýrustu matarkörfu Evrópu.
Það var þetta fólk sem Viðreisn lofaði að verja fyrir frekari skattheimtu.
Nú greiðir sama fólk hærri gjöld fyrir bílinn, aksturinn, raforkuna, opinbera þjónustu og nám. Leigjendur geta þurft að taka á sig afleiðingar hærri skattlagningar leigutekna og fjölskyldur þar sem mikill tekjumunur er á milli hjóna missa skattalega samnýtingu sem áður var heimil.
Ofan á allt þetta leggst verðbólgan. Hún hækkar verðtryggðar skuldir, leigu, gjaldskrár og ýmsa þjónustu – og heldur vöxtunum hærri lengur.
Kaldhæðnin gæti vart verið skýrari.
Þegar Viðreisn sat í stjórnarandstöðu átti að leysa vandann með aga, forgangsröðun og betri rekstri. Þegar flokkurinn komst sjálfur til valda reyndist lausnin vera aukin skattheimta, hærri þjónustugjöld og enn meiri útgjöld.
Samt náðist ekki yfirlýst markmið um verðstöðugleika.
ESB-umsókn í stað efnahagsstefnu
Á meðan heimilin bíða eftir lægri verðbólgu og vöxtum virðist pólitísk orka ríkisstjórnarinnar í síauknum mæli beinast að einu máli: að koma Íslandi aftur inn í aðildarviðræður við Evrópusambandið.
Umræðan er sett upp eins og lausnin á efnahagsvanda þjóðarinnar bíði í Brussel. Að evran muni einhvern tímann síðar færa okkur stöðugleika, aga og lægri vexti.
En aðildarumsókn er ekki efnahagsstefna fyrir Ísland árið 2026. Hún lækkar ekki verðbólguna í næsta mánuði. Hún lækkar ekki afborganir heimilanna í haust. Hún kemur ekki jafnvægi á ríkisfjármálin og hún leysir stjórnvöld ekki undan þeirri ábyrgð að reka ríkissjóð af aga hér og nú.
Jafnvel þótt þjóðin samþykkti að hefja viðræður væri upptaka evru í fyrsta lagi langtímaferli. Þangað til þyrfti þessi ríkisstjórn eftir sem áður að stjórna íslensku hagkerfi, forgangsraða útgjöldum og standa gegn verðbólgu.
Það verkefni verður ekki flutt til Brussel.
Ríkisstjórn sem telur evruna kalla á aga í ríkisfjármálum ætti að geta sýnt slíkan aga áður en hún sækir um inngöngu í sambandið. Að öðrum kosti vaknar sú spurning hvort ESB-umsóknin sé orðin staðgengill raunverulegrar efnahagsstefnu – þægileg framtíðarlausn sem nota má til að beina athyglinni frá mistökum samtímans.
Stóra planið hefur mistekist
Ríkisstjórnin má benda á alþjóðlegar verðhækkanir, launaþrýsting, húsnæðismarkaðinn og hegðun fyrirtækja. Allt hefur það áhrif og ábyrgðin á verðbólgunni liggur ekki hjá einum aðila.
En ríkisstjórnin getur ekki firrt sig ábyrgð á eigin útgjöldum, eigin skattahækkunum og eigin gjaldskrám.
Hún lofaði aðhaldi en jók útgjöldin.
Hún lofaði að hlífa millistéttinni en hækkaði skatta og gjöld.
Hún ætlaði að styðja við stöðugleikasamningana en verðbólguforsenda þeirra hefur brostið.
Hún ætlaði að skapa forsendur fyrir vaxtalækkunum en nýjasta mælingin frestar þeim enn frekar.
Og þegar spurt er um langtímalausnina er svarið æ oftar Evrópusambandið.
Viðreisn hafði rétt fyrir sér árið 2023 um eitt grundvallaratriði: Það átti að leita allra annarra leiða en að senda reikninginn á millistéttina.
Vandinn er aðeins sá að þegar flokkurinn komst sjálfur til valda virðist hann hafa hætt að leita.
Nóg var nóg – þar til Viðreisn fékk sjálf að ákveða hver skyldi borga.
Frosti Logason
Ritstjóri Nútímans
