Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýrri úttekt Viðskiptaráðs á sorpþjónustu í stærstu sveitarfélögum landsins.
„Á Íslandi eru víða tækifæri til að auka samkeppni í sorpþjónustu heimila. Á stórum hluta markaðarins fer starfsemi fram án útboðs, sem getur leitt til hærri kostnaðar og lakari þjónustu. Með útvistun, skýrari ábyrgð og afmörkun verkefna sveitarfélaga má auka samkeppni og árangur í málaflokknum,“ segir í upphafi hennar.
Kostnaður hækkað um helming frá 2021
Kostnaður vegna sorpþjónustu hafi hækkað nærri tvöfalt hraðar en almennt verðlag og verulega umfram aðra liði tengdum rekstri og viðhaldi fasteigna. Sorpþjónusta hafi hækkað um 104 prósent að raunvirði frá 2008 á meðan aðrir liðir á borð við húshitun, fráveitu, viðhald og viðgerðir, og vatn hafi hækkað minna.
Hækkanir hafi verið sérstaklega miklar frá því að ný lög um meðhöndlun úrgangs tóku gildi árið 2021, eða um nærri 50 prósent að raunvirði. Sama ár hafi fjölmörg dæmi verið um miklar hækkanir gjalda vegna sorpþjónustu í einstökum sveitarfélögum, til dæmis um 38 prósent í Mosfellsbæ og 20 prósent í Kópavogsbæ og Reykjavíkurborg.
Allt að 23 þúsund króna munur á ári
Árlegur meðalkostnaður vegna sorpþjónustu heimila sé 75 þúsund krónur í stærstu sveitarfélögum landsins. Gjöldin séu hæst í Reykjavíkurborg og nemi 85 þúsund krónum á ári, en lægst í Reykjanesbæ, eða 62 þúsund krónur.
Kostnaðurinn byggi á því að heimili hafi tvær tvískiptar tunnur, fyrir blandaðan úrgang og matarleifar annars vegar og pappír og pappa hins vegar, auk fasts gjalds vegna grenndargáma.
Þá segir að sorpþjónustu sveitarfélaga megi í meginatriðum skipta í þrjá þætti: sorphirðu, sorpmóttöku og sorpvinnslu. Sorphirða snúi að söfnun heimilisúrgangs úr sorptunnum og sorpmóttaka fari fram á á grenndar- og endurvinnslustöðvum, og líka á móttökustöðvum.
Síðasta skref sorpþjónustu sé síðan sorpvinnsla, en henni megi skipta í tvennt: annars vegar þann hluta sem fer að mestu fram innanlands; endurvinnslu, gas- og jarðgerð og urðun. Hins vegar þann hluta sem fer fram erlendis; sorpbrennslu til orkunýtingar eða endurvinnslu.
Mest samkeppni á Akureyri og í Reykjanesbæ
Mest samkeppni sé í sorpþjónustu á Akureyri og í Reykjanesbæ en engin samkeppni sé í Reykjavíkurborg. Stig samkeppni byggi á því hvort sorphirða- eða móttaka sé boðin út og með hvaða hætti.
Í sorphirðu sé virk samkeppni í öllum stærstu sveitarfélögum landsins að Reykjavíkurborg undanskilinni. Það sé vegna þess að öll sveitarfélög nema Reykjavíkurborg bjóða út sorphirðu. Raunar sé Reykjavíkurborg eitt af aðeins sjö sveitarfélögum sem útvista ekki þjónustunni. Hin sveitarfélögin séu Ásahreppur, Rangárþing ytra og Rangárþing eystra, Strandabyggð, Kaldrananeshreppur og Árneshreppur.
„Sveitarfélögum eins og Akureyrarbæ og Reykjanesbæ hefur tekist að skapa virka samkeppni um sorphirðu með því að skipta upp útboði þjónustunnar. Akureyrarbær býður út söfnun heimilissorps og tæmingu grenndargáma í sitt hvoru lagi. Reykjanesbær skiptir söfnun heimilissorps í tvö útboð, þ.e. almennt sorp og lífrænan úrgang annars vegar og pappír, pappa og plast hins vegar. Þannig sinna tveir aðilar sorphirðu í báðum sveitarfélögum í óbeinni samkeppni.“
Sem dæmi um ávinning útvistunar sorpþjónustu vísar Viðskiptaráð til þess þegar Akureyrarbær bauð út sorphirðu í fyrsta sinn árið 2010. Tilboð Gámaþjónustu Norðurlands hafi þá verið 54 prósent undir kostnaðarmati bæjarins, og útvistunin hafi þannig sparað sveitarfélaginu um 700 milljónir króna.
Fáum Kópavogsbúum finnst þeir sitja uppi með ruslið
Þá segir að verulegur munur sé á upplifun íbúa höfuðborgarsvæðisins á því hversu vel gangi að tæma sorptunnur á réttum tíma. Flestir í Kópavogsbæ telji ganga vel að tæma tímanlega, eða 78 prósent íbúa, en hlutfallið sé næst hæst í Garðabæ, eða 58 prósent.
Á hinn bóginn telji um helmingur íbúa í Seltjarnarnesbæ að tæming hafi gengið vel, eða 49 prósent.
„Mest ber þó á neikvæðu mati íbúa í Reykjavík þar sem aðeins 37 prósent telja tæminguna hafa gengið vel en sveitarfélagið er það eina sem sinnir þjónustunni sjálft án útboðs.“
Úttekt Viðskiptaráðs má sjá í heild sinni hér. Þar má til að mynda finna hugmyndir ráðsins um úrbætur, til að mynda niðurlagning Sorpu í núverandi mynd.
