„Upptaka evrunnar væri upphaf endalokanna. Þetta er versta efnahagsákvörðun sem nokkurt ríki gæti tekið,“ segir þýski hagfræðiprófessorinn Richard Werner í viðtali við Frosta Logason á Brotkast. Hann varar Íslendinga við því að afsala sér krónunni og segir stafræna evru geta leitt til fordæmalausrar miðstýringar peningakerfisins.
Í nýrri, 15 mínútna klippu úr viðtalinu fer Werner yfir afstöðu sína til mögulegrar aðildar Íslands að Evrópusambandinu, evrunnar, stafræns gjaldmiðils Evrópska seðlabankans og efnahagsstefnu Seðlabanka Íslands.
Klippan er unnin upp úr klukkustundarlöngu viðtali þar sem málin eru rædd ítarlega. Þar setur Werner fram þá afdráttarlausu skoðun að Ísland eigi að halda fast í eigin gjaldmiðil og umbæta íslenska peninga- og bankakerfið í stað þess að færa stjórn þess til Frankfurt og Brussel.
„Sá sem stjórnar peningunum stjórnar landinu“
Werner hafnar því að upptaka evrunnar myndi sjálfkrafa tryggja Íslendingum stöðugra verðlag og lægri vexti. Slíkur ávinningur yrði að hans mati keyptur of dýru verði, enda myndi Ísland missa sjálfstæði sitt í peningamálum og geta landsins til að bregðast við sérstökum íslenskum aðstæðum.
„Sá sem stjórnar peningunum þínum stjórnar landinu,“ segir Werner.
Werner lýsir einnig miklum áhyggjum af áformum Evrópska seðlabankans um stafræna evru, svokallaðan stafrænan seðlabankagjaldmiðil eða CBDC.
Slíkur gjaldmiðill gæti gert almenningi kleift að eiga peninga beint hjá seðlabanka í stað hefðbundinna viðskiptabanka. Werner telur að með því gæti gríðarlegt vald safnast á hendur einnar miðlægrar stofnunar.
Hann óttast að stafræni gjaldmiðillinn geti grafið undan viðskiptabönkum, sérstaklega smærri og staðbundnum bönkum, og veitt seðlabankanum áður óþekkta yfirsýn og stjórn yfir viðskiptum almennings.
Að mati Werners er stafræna evran því ekki aðeins tæknileg breyting á greiðslumiðlun. Hún sé hluti af miklu stærri breytingu á því hver stjórnar peningum, lánveitingum og bankakerfinu.
Segir Seðlabanka Íslands beita röngum verkfærum
Werner fer hörðum orðum um stefnu Seðlabanka Íslands og segir bankann þurfa að gera mun betur.
Hann efast um þá hefðbundnu nálgun að háir stýrivextir séu áhrifaríkasta leiðin til að vinna gegn verðbólgu. Í stað þess að einblína nær eingöngu á verð peninga þurfi stjórnvöld og seðlabankar að skoða hvar nýtt lánsfé verður til og í hvað það er notað.
Samkvæmt kenningum Werners er grundvallarmunur á lánum sem fjármagna framleiðslu, nýsköpun og atvinnustarfsemi og lánum sem renna í kaup á fasteignum og öðrum eignum sem þegar eru til.
Fyrri tegundin geti aukið framboð vöru og þjónustu og stuðlað að raunverulegum hagvexti. Hin síðari geti hins vegar hækkað eignaverð, ýtt undir skuldsetningu og myndað bólur án þess að framleiðslugeta hagkerfisins aukist að sama skapi.
Werner heldur því fram að hægt væri að ná fram kröftugum hagvexti á Íslandi með lítilli verðbólgu ef bankakerfinu yrði beint í auknum mæli að fjármögnun raunverulegrar verðmætasköpunar.
Vill fleiri litla og staðbundna banka
Ein helsta tillaga Werners er að fjölga litlum, staðbundnum og samfélagslega tengdum bönkum.
Slíkir bankar séu líklegri til að þekkja fyrirtækin og einstaklingana sem þeir lána til og geti því betur metið hugmyndir sem byggjast ekki aðeins á veðum í fasteignum. Stórir bankar treysti aftur á móti í meiri mæli á stöðluð kerfi og eignaveð og beini því hlutfallslega meira fé inn á fasteigna- og eignamarkaði.
Rannsókn sem Werner birti ásamt meðhöfundum og byggðist á gögnum frá um 14 þúsund bandarískum bönkum fann neikvætt samband milli stærðar banka og hlutfalls lánveitinga þeirra til lítilla fyrirtækja. Niðurstöðurnar styðja þá áherslu hans að dreifðara bankakerfi geti skipt máli fyrir nýsköpun og atvinnuuppbyggingu.
Werner telur að hægt væri að færa fasteignalán í auknum mæli til aðila sem lána út fé sem þegar hefur verið sparað, í stað banka sem skapa nýtt fé með lánveitingum. Þannig mætti draga úr því að ný peningasköpun þrýsti stöðugt upp fasteignaverði.
Verðtryggingin meðhöndli einkennin en ekki orsökina
Í viðtalinu er Werner einnig spurður um hina séríslensku verðtryggingu.
Hann segir verðtryggingu geta verndað lánveitendur gegn verðbólgu en að hún taki ekki á orsök vandans. Hún sé viðbragð við verðbólgunni eftir að hún hefur orðið til.
Að hans mati væri skynsamlegra að koma í veg fyrir verðbólgu með því að hafa stjórn á magni og ráðstöfun bankalána. Spurningin eigi því ekki aðeins að vera hvernig hægt sé að verja fjármagnseigendur fyrir verðbólgu heldur hvernig megi koma í veg fyrir að peningasköpun bankanna valdi henni.
Hver er Richard Werner?
Richard Werner er prófessor í banka- og hagfræði við University of Winchester á Englandi. Hann lauk grunnnámi í hagfræði með hæstu einkunn frá London School of Economics, doktorsprófi frá Oxford-háskóla og stundaði einnig nám við Háskólann í Tókýó.
Hann hefur meðal annars starfað sem prófessor við Southampton-háskóla, Goethe-háskóla í Frankfurt og Sophia-háskóla í Tókýó. Werner hefur einnig verið aðalhagfræðingur Jardine Fleming Securities í Japan, framkvæmdastjóri hjá Bear Stearns Asset Management og ráðgjafi Þróunarbanka Asíu. Þá hefur hann starfað sem gestarannsakandi hjá japanska fjármálaráðuneytinu og Japansbanka.
Werner setti fram svokallaða „Quantity Theory of Credit“ á tíunda áratugnum. Þar leggur hann áherslu á að ekki sé nóg að mæla heildarmagn peninga í hagkerfinu; skoða þurfi sérstaklega til hvaða verkefna bankarnir skapa lánsfé.
Árið 2014 birti hann rannsókn þar sem fylgst var með einstökum banka við lánveitingu til þess að sýna með beinum hætti að viðskiptabankar skapa nýja innstæðu þegar þeir veita lán. Sú rannsókn hefur orðið áhrifamikil í fræðilegri umræðu um peningasköpun banka.
Werner hefur einnig verið tengdur við upphaf hugtaksins „quantitative easing“. Hann notaði hugtakið í tillögum sínum fyrir japanska hagkerfið árið 1995, þótt aðgerðir þær sem síðar voru kallaðar magnbundin íhlutun hafi ekki að öllu leyti fylgt þeirri aðferð sem hann lagði upp með.
Bók hans Princes of the Yen, sem fjallar um vald seðlabanka og þróun japanska hagkerfisins, varð metsölubók í Japan. Í skrifum sínum hefur Werner lengi varað við lánabólum, samþjöppun bankakerfisins og þeirri hættu sem fylgi því þegar stjórn peningakerfisins færist sífellt á færri hendur.
Sjónarmið hans eru umdeild og ganga gegn ríkjandi hugmyndum margra seðlabanka. Ferill hans, rannsóknir og reynsla úr bæði háskólasamfélaginu og alþjóðlegum fjármálum gera það þó að verkum að erfitt er að afgreiða viðvörun hans sem óupplýst sjónarmið utanaðkomandi manns.
Allt viðtalið á Brotkast
Í 15 mínútna klippunni eru tekin saman helstu sjónarmið Werners um evruna, stafrænan seðlabankagjaldmiðil, verðbólgu, vexti og mögulegar umbætur á íslenska bankakerfinu.
Í klukkustundarlanga viðtalinu á Brotkast er farið mun ítarlegar yfir mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu, lýðræðislegt vald Evrópska seðlabankans, reynslu ríkja evrusvæðisins og hvað felst í því fyrir lítið ríki að gefa eigin gjaldmiðil eftir.
Niðurstaða Werners er afdráttarlaus: Vandamál íslenska hagkerfisins verði ekki leyst með því að afsala Íslandi stjórn peningakerfisins. Lausnin sé að halda krónunni en gerbreyta því hvernig bankarnir skapa lánsfé og hvernig Seðlabanki Íslands stýrir hagkerfinu.
Sjáðu allt viðtalið við Richard Werner í spilaranum hér að neðan.
