Þjóðin gengur að kjörborðinu á morgun og greiðir atkvæði um hvort aðildarviðræður við Evrópusambandið verði hafnar að nýju. Fréttastofa óskaði nýverið eftir spurningum frá almenningi um mögulegar aðildarviðræður og margir svöruðu kallinu.
Spurningarnar voru fjölbreyttar og nokkrar þeirra sneru að því hvaða áhrif möguleg aðild Íslands að ESB hefði á fullveldi Íslands í ýmsum málaflokkum, til dæmis: „Hvaða áhrif hefði aðild ESB á dómsvald á Íslandi?“
Dómstóll Evrópusambandsins
Dómstóll Evrópusambandsins er æðsta dómsvald ESB. Dómstóllinn hefur aðsetur í Lúxemborg og er skipaður 27 dómurum, einum frá hverju aðildarríki. Í málunum sem koma til kasta dómstólsins dæma þrír, fimm eða 15 dómarar eftir eðli og umfangi máls. Einfaldur meirihluti ræður niðurstöðunni.
Dómstóllinn túlkar Evrópurétt og niðurstöður hans í þeim málum eru bindandi fyrir dómstóla í einstökum aðildarríkjum. Þá geta landsdómstólarnir leitað til Dómstóls ESB eftir svokölluðum forúrskurði ef vafi leikur á um túlkun. Þessi forúrskurður er bindandi fyrir landsdómstólinn.
Einstaklingar, fyrirtæki og aðrir lögaðilar geta líka höfðað ákveðnar tegundir mála fyrir Dómstóli ESB.
Þegar litið er á áhrifin sem ESB-aðild gæti haft á dómskerfið hér á landi er rétt að halda því til haga að Ísland er nú þegar undir lögsögu EFTA-dómstólsins í málum sem falla undir reglur EES.
Bindandi og ráðgefandi
Grundvallarmunurinn á þessum tveimur stofnunum er annars vegar sá að Dómstóll ESB nær yfir mun fleiri málaflokka en EFTA-dómstóllinn. Hins vegar eru úrskurðir EFTA-dómstólsins ekki bindandi fyrir dómstóla EFTA-ríkjanna með sama hætti og úrskurðir Dómstóls ESB eru bindandi fyrir dómstóla aðildarríkja ESB.
EES-samningurinn (og þar með EFTA-dómstóllinn) nær ekki til ákveðinna málaflokka sem falla undir ESB-rétt, meðal annars sameiginlega stefnu ESB í landbúnaði og fiskveiðum. Þessir málaflokkar eru jafnframt meðal þeirra veigameiri í umræðu um mögulega aðild Íslands að ESB.
EFTA-dómstóllinn fjallar um mál sem varða skuldbindingar aðildarríkja samkvæmt EES-samningnum.
Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) getur vísað málum til dómstólsins ef grunur er um að aðildarríki hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar. Þá getur dómstóllinn skorið úr í deilumálum milli aðildarríkja og málum sem aðildarríki eða einstaklingar höfða vegna ákvörðunar ESA.
Loks gefur dómstóllinn ráðgefandi álit varðandi túlkun á EES-samningnum að beiðni landsdómstóla.
Það er einmitt þar sem stærsti munurinn liggur milli Dómstóls ESB og EFTA-dómstólsins. Forúrskurður Dómstóls ESB er bindandi fyrir dómstóla aðildarríkja en ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins er – eins og liggur í orðanna hljóðan – ráðgefandi.
Hefur lokaorðið en úrskurðar aldrei gegn áliti EFTA
Ekki er hægt að kæra niðurstöðu Hæstaréttar til æðra dómstigs. Þannig hefur Hæstiréttur Íslands síðasta orðið innan íslenska dómskerfisins og aðild að ESB fæli í sér aukið framsal dómsvalds.
Hins vegar hefur Hæstiréttur aldrei úrskurðað gegn áliti EFTA-dómstólsins.
Þess háttar niðurstaða gæti enda skapað mikla spennu gagnvart EES-samningnum, sérstaklega hvað varðar markmiðið um einsleitni á Evrópska efnahagssvæðinu. Meginreglan er að EES-reglur séu túlkaðar á sama hátt frá einu aðildarríki til annars.
Í grunninn má því segja að lög og reglur ESB hafi þegar mikil áhrif á íslenskt dómskerfi. EES-samningurinn setur hérlendum dómstólum margvíslegar skorður, en EFTA-dómstóllinn hefur ekki síðasta orðið heldur Hæstiréttur, þó hann hafi hingað til aldrei úrskurðað beint gegn ráðgefandi áliti.
Ef Ísland fengi aðild að ESB myndu því fleiri svið falla undir ESB-rétt og forúrskurðir Dómstóls ESB verða bindandi fyrir íslenska dómstóla á þeim sviðum.
