Júlíus Valsson skrifar:

Bústaðahverfið var að stórum hluta byggt af frjálsu fólki sem reisti hús sín án afskipta yfirvalda. Á einu þeirra situr vindhani úr járni sem ryðgaði fastur á síðustu öld og hefur vísað í suðvestur æ síðan, þvert á alla veðurfræði. Undirrituðum, sem stundum er sagður skipta sjaldnar um skoðun en hollt þykir, hefur lengi verið hlýtt til hans.

Frændur hans, þeir sem enn snúast, voru til umræðu í Davos í janúar.

Gestur í fjallasal

Þar tilkynnti Howard Lutnick, viðskiptaráðherra Bandaríkjanna, gestgjöfum sínum á ársfundi Alþjóðaefnahagsráðsins að hnattvæðingin hefði brugðist Vesturlöndum og að einmitt fyrir hana hefði ráðið staðið. Síðan líkti hann því við fána sem blaktir eftir vindi. Sjaldgæft er að gestur lýsi húsráðanda svo yfir borðum og enn sjaldgæfara að honum sé boðið aftur, en um hið síðarnefnda þarf enginn að efast.

Spáin frá 2020

Í júní 2020 kynnti Klaus Schwab, stofnandi ráðsins, „Endurræsinguna miklu“. Faraldurinn skyldi nýttur til að endurstilla hagkerfi heimsins, og ríkisvald og stórfyrirtæki skyldu sameinast um „græn“ umskipti eftir sjálfbærniviðmiðum. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins talaði sama mál, með þeim mun að þar fylgdi lagasetningarvald orðunum. Allt kom þetta út á bók, og kenningar um leynd hafa gert gagnrýnendum meira ógagn en gagn, því að það sem aðfinnsluvert var blasti við hverjum sem sjá vildi. Enginn kjósandi hafði verið spurður.

Vindur snýst

Bandaríkjastjórn hafði þá í heilt ár sýnt að henni væri alvara. Fyrst var gengið úr Parísarsamkomulaginu og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, varaforsetinn las Evrópumönnum pistilinn í München, og hálfum mánuði fyrir Davos bættust sextíu og sex alþjóðastofnanir við með einu minnisblaði.

Í viðskiptarammanum frá 2025 varð Evrópusambandið að heita því að sjálfbærnitilskipanir þess yrðu bandarískum fyrirtækjum ekki fjötur um fót, og sendiherra Bandaríkjanna kallaði eina þeirra efnahagslegt sjálfsmorð. Þegar „einföldun“ framkvæmdastjórnarinnar tók gildi í mars var fátt eftir af upphaflegum metnaði, og þótti Washington þó ekki nóg að gert. Um Alþjóðaefnahagsráðið þurfti ekkert minnisblað, enda hefur það aldrei haft annað vald en það sem gestirnir bera með sér upp í fjallið. Forsetinn mætti sjálfur, sagði Evrópu á rangri leið og lét ráðherra sinn um afganginn.

Skjól hinna smáu

Nú eiga þeir sem harma þessa þróun sterkari rök en þeim eru oft ætluð. Loftslag og farsóttir virða engin landamæri. Þyngst vegur þó hitt, að reglur eru skjól hins smáa. Þar sem samningar gilda getur tæplega fjögur hundruð þúsund manna þjóð staðið jafnfætis stórveldi fyrir dómi, en þar sem aflið ræður á hún það eitt sem hinir sterku kæra sig ekki um. Grænlendingar hafa kynnst síðari kostinum undanfarin misseri.

Hvaðan blæs

Skjól er þó aðeins jafngott og veggirnir sem halda því uppi. Fjármálarisarnir sem boðuðu sjálfbærniviðmiðin af trúarhita sögðu sig úr loftslagsbandalögum sínum fáum vikum eftir kosningarnar vestra, á skemmri tíma en það tekur meðalmann að skipta um viðskiptabanka. Sannfæring sem hverfur við stjórnarskipti í einu ríki hefur að líkindum verið hagsmunamat frá öndverðu.

Sá sem nú blæs úr vestri er auk þess lítill vinur dreifðs valds heima fyrir. Tollar voru lagðir á með neyðartilskipunum þar til Hæstiréttur tók fyrir það í febrúar, og fannst þá önnur lagaheimild áður en dagurinn var úti. Alríkið hefur eignast um tíunda hlut í Intel, sem hefði þótt saga til næsta bæjar í flokki Reagans. Fullveldið sem boðað var í Davos er fullveldi Bandaríkjanna, og Grænlendingum hefur verið gert ljóst að útflutningsútgáfan sé ekki væntanleg. Íslenskar vörur fengu sinn toll eins og aðrar án þess að spurt væri hvort útflytjandinn væri sammála ráðherranum um hnattvæðinguna. Stórveldi semur betur við tuttugu og sjö ríki hvert í sínu lagi en við eitt bandalag, og þarf enga hugsjón til að koma auga á það.

Haustið 1945 óskuðu Bandaríkin, þá Íslendingum vinveittari en nokkurt annað ríki, eftir herstöðvum á Suðvesturlandi til langs tíma, og hafa níutíu og níu ár jafnan verið nefnd. Ríkisstjórn Ólafs Thors, sem seint verður sökuð um andúð á Vesturheimi, hafnaði beiðninni. Vináttan lifði það af.

Heima á Íslandi

Hinn 29. ágúst höfnuðu 52,84 af hundraði kjósenda nýjum aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Þeim sem fögnuðu, og undirritaður var í þeim hópi, kann að þykja freistandi að líta til Washington eftir bakhjarli, enda notalegt að eiga stóran samherja þegar nýbúið er að segja nei við öðrum stórum. Fullveldisrök sem fengin eru að láni þarf þó að endurgreiða, og lánardrottinn ræður gjalddaganum.

Vindhaninn vísaði enn í suðvestur í morgun. Hann hefur rangt fyrir sér um vindinn flesta daga og gerir enga kröfu um annað, en hitt má hann eiga, að það þarf hvorki að fljúga til Davos né Washington til að komast að því hvar hann stendur.