Í síðustu viku fjallaði ég um nýja greiningu erlendra sérfræðinga á valkostum í gjaldmiðilsmálum. Jafnframt vísaði ég í eldri skrif þriggja fremstu hagfræðinga Íslands um sama efni.
Um þetta hefur verið deilt á Íslandi í meir en hundrað ár. Sem sagt bæði löngu fyrir og eftir tilkomu evrunnar.
Það kom mér aðeins á óvart að Salvör Nordal skrifaði í athugasemd á Fb. að hún teldi það „sérstakt“ að vitnað skyldi orðrétt í skrif föður hennar, Jóhannesar Nordal, um þetta efni.
Hitt fannst mér lakara að hún skyldi gera því skóna að ég hefði með orðréttri tilvitnun gert Jóhannesi upp skoðanir. Í því sambandi vísar hún í samtöl, sem þau feðgin hafi átt og ekki hafa verið birt.
Fastgengi er eitt en leiðirnar annað
Rétt er að hafa í huga að í skýrslu erlendu sérfræðinganna er engin bein tillaga um upptöku evru. Þar eru hins vegar með tölfræðilegum rökum vegnir saman kostir og gallar sjálfstæðrar peningastefnu og fastgengis með evru.
Röksemdir þeirra sýna að lóðin á vogarskál fastgengis eru þyngri en hin.
Í greininni vakti ég athygli á að þrír fremstu hagfræðingar landsins hefðu áður komist að svipuðum niðurstöðum varðandi kosti fastgengisstefnu. Sjónarmið erlendu sérfræðinganna væru því ekki ný af nálinni.
Hitt er að fleiri en ein leið geta legið að því marki. Einn íslensku hagfræðinganna mælti þannig ákveðið með fullri aðild að Evrópusambandinu. Hinir tveir með formlegu samstarfi. En í vali milli sjálfstæðrar peningastefnu eða fastgengis eru íslensku hagfræðingarnir afdráttarlausari í tillögugerð en erlendu sérfræðingarnir.
Enginn flugufótur
Því er er haldið fram að ekki megi bera saman tillögur Jóhannesar átta árum áður en evran var tekin í notkun við tillögur erlendra sérfræðinga nú um upptöku evru.
Hér er á tvennt að líta: Í fyrsta lagi er í greinargerð erlendu sérfræðinganna enga slíka tillögu að finna. Í annan stað tók ég sérstaklega fram að á þessum tíma hefði gjaldmiðlasamstarf Evrópuríkja enn verið í mótun.
Það er því ekki flugufótur fyrir því að ég hafi reynt að villa um fyrir lesendum. Og hvergi er að finna tilraun til að gera látnum manni upp skoðanir á væntanlegu þjóðaratkvæði.
Tillaga til ríkisstjórnar um formlega tengingu við ECU
Til frekari skýringar er rétt að taka fram að greinin sem ég vitna til er hluti úr ræðu Jóhannesar á ársfundi Seðlabankans 1991 undir yfirskriftinni: „Gengisfesta og óháðari stjórn peningamála.“
Í beinu framhaldi af þeirri afdráttarlausu stefnumörkun, sem þar kom fram, samþykkti þáverandi ríkisstjórn á haustdögum 1991, að fengnum tillögum frá Jóhannesi, að stefna að því að tengja krónuna með formlegum hætti við evrópsku reiknieininguna ECU innan tveggja ára.
Í ævisögu sinni, sem út kom 2022, orðar Jóhannes þetta svo: „Þótt formleg tenging krónunnar við ECU væri talin æskilegt markmið til lengri tíma litið var ákveðið að fresta ákvörðun í því efni til ársins 1993.“
Á sama stað gerir hann grein fyrir því að þá þegar hafi legið fyrir þriggja þrepa áætlun Evrópuríkja um upptöku evru 2002. Hvorki Jóhannesi né okkur, sem sátum við ríkisstjórnarborðið og tókum þessa ákvörðun að hans ráði, gat því dulist hvert stefndi með gjaldmiðlasamstarf Evrópu.
Grundvöllur þjóðarsáttar
Ráðlegging Jóhannesar til ríkisstjórnar Íslands um formlega fasttengingu krónunnar við evrópsku mynteininguna ECU var ekki bara fræðileg æfing. Hún hafði í framkvæmd mikil og happadrjúg efnahagsleg áhrif.
Á blaðsíðu 735 í ævisögu sinni segir Jóhannes að þjóðarsáttin 1990 hafi byggst á stöðugu gengi. Á blaðsíðu 736 lýsir hann þeirri skoðun sinni að fastgengisstefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar 1991 hafi verið grundvöllur kjarasamninga árið eftir. Með öðrum orðum: Grundvöllur undir framhald þjóðarsáttar.
Til allrar hamingju heyrast nú raddir á ný, sem tala um þjóðarsátt á vinnumarkaði. Þeir sem vilja læra af reynslunni geta flett upp í skrifum Jóhannesar. Aðrir loka bara augunum. Árangurinn ræðst eftir sem áður af því á hvaða grundvelli hún verður reist.
Engar skriflegar heimildir
Sjálfur er ég enn sömu skoðunar um fastgengi og nauðsyn alþjóðlegs samstarfs til að festa það í sessi. Sumir samráðherrar mínir frá þessum tíma skiptu hins vegar um skoðun og rökstuddu það opinberlega. Á fyrsta ári þessarar aldar var fastgengisstefnan yfirgefin.
Það er fullkomlega málefnaleg afstaða, sem ég virði þótt ég sé ósammála.
Aftur á móti sé ég hvergi skriflegar heimildir um að Jóhannes hafi síðar komist á þá skoðun að ráðgjöf hans til ríkisstjórnar á þessum tíma hafi verið misráðin eða hann hafi skipt um skoðun.
Engar slíkar athugasemdir eru í ævisögunni, sem kom út aðeins nokkrum mánuðum fyrir andlát hans.
Framsýni
Ég lít sannarlega ekki á texta Jóhannesar frá 1991 sem eitthvert guðspjall með sjálfvirku eilífðargildi. Mér fannst ráðgjöf hans bara vera skýr og byggjast á þungum rökum. Að mínum dómi sýndi hún einnig skarpa sýn fram á við fyrir Ísland.
Í ljósi þeirra miklu breytinga, sem orðið hafa á íslenskum þjóðarbúskap, og þeirra grundvallar breytinga, sem orðið hafa á alþjóðlegu umhverfi landsins, sýnist mér rökin fyrir fastgengi í einhvers konar alþjóðlegu samstarfi sterkari í dag en þá.
Árið 1991 tók Jóhannes að sjálfsögðu ekki afstöðu til viðræðna um fulla aðild að Evrópusambandinu 2026 fremur en við, sem tókum við ráðum hans á þeim tíma. Eigi að síður má draga lærdóm af rökum hans þá fyrir fastgengi og formlegum tengslum við evrópsku reiknieininguna ECU, sem nú er orðin að evru.
Enn hef ég ekki séð hagfræðileg skrif af þeim þunga að þau gengisfelli röksemdafærslu Jóhannesar frá 1991.
Hér vantar bara rímið
Sigurður Tómasson hagfræðingur, barnabarn Jóhannesar, tekur öllu dýpra í árinni en Salvör á Fb. Hann segir beinlínis að með orðréttri tilvitnun í grein Jóhannesar sé ég að gera látnum manni upp skoðanir og sé með því athæfi óheiðarlegur.
Hann vísar einnig í persónuleg samtöl við afa sinn fullyrðingum sínum til staðfestu. Allt má það rétt vera. Klípan er bara sú að þessi samtöl ríma engan veginn við þau ráð, sem Jóhannes gaf ríkisstjórn Davíðs Oddsonar 1991 um formlega tengingu við evrópsku reiknieininguna ECU.
Og ef við horfum lengra aftur ríma þau enn verr við forystu Jóhannesar um virka þátttöku Íslands í alþjóðlega Bretton Woods gjaldmiðlasamstarfinu á Viðreisnarárunum, mesta framfaraáratug lýðveldistímans.
Það var alþjóðlegt gengissamkomulag um fasttengingu við dollar en þó með heldur meiri sveigjanleika en gullfóturinn gaf. Ísland varð að uppfylla ákveðin alþjóðleg skilyrði í peningamálum og ríkisfjármálum jafnframt því að deila fullveldisákvörðunum um gengisbreytingar með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.
Þörf á gildari rökum
Ef ekki má draga lærdóm af skrifum Jóhannesar Nordal finnst mér að færa þurfi gildari rök fyrir því en gert hefur verið.
Eigi að draga af þeim annan lærdóm en blasir við þeim, sem les textann, mætti líka rökstyðja það.
