Þegar Donald Trump birti í vikunni mynd af landakorti, þar sem Kanada, Grænland, hlutar Mið-Ameríku og svo Ísland voru sveipuð bandaríska fánanum, kallaði utanríkisráðherra sendiherra á Bandaríkjanna á sinn fund og gerði honum ljóst að færslan á samfélagsmiðlinum Truth Social væri með öllu óviðeigandi.
Trump segir og skrifar eitthvað alla daga, Skiptir um skoðun, kastar einhverju fram í gríni. Oft hafa það verið landakort þakin bandarískum fána eða nýjum nöfnum sem hann vill kalla landsvæði. En utanríkisráðuneytið tók kortinu með Íslandi ekki sem meinlausu gríni – enda er grín Trumps stundum orðið að stefnu skömmu síðar.
Og þetta er ekki í fyrsta sinn sem Trump viðrar hugmyndir um að Ísland verði eitt ríkja Bandaríkjanna.
26. nóvember 2024 var Bjarni Benediktsson forsætisráðherra. Þetta var fjórum dögum fyrir alþingiskosningar. Hann var heima hjá sér þegar síminn hringdi.
„Nánast um leið og ég gekk inn um dyrnar heima seinni partinn tók við símtal við Donald Trump, verðandi Bandaríkjaforseta,“ skrifaði Bjarni á Facebook-síðu sína, síðar sama dag, og hélt áfram:
„Hann hitti ég síðast á leiðtogafundi NATO árið 2017. Við áttum gott spjall í gær, ég lagði áherslu á vináttu ríkjanna og viðskipti, en Bandaríkin eru okkar stærsta einstaka viðskiptaland fyrir íslenskar útflutningsvörur. […] Trump var sérstaklega áhugasamur um Ísland, bæði sem ferðamannastað og um sögu og menningu okkar. Hann bað fyrir góðar kveðjur til íslensku þjóðarinnar.“
Óvenjulegt símtal
Símtalið var nokkuð óvenjulegt. Venjulega hringir nýkjörinn forseti eftir að hann er settur í embætti – sem í tilfelli Trumps var ekki fyrr en í janúar 2025. En Trump er óhefðbundinn, hringdi í Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur strax sjöunda nóvember – tveimur dögum eftir kjördag vestra. Nokkrum dögum síðar voru Alexander Stubb, forseti Finnlands, og Jonas Gahr Støre, forsætisráðherra Noregs, á símalistanum. Viku síðar Ulf Kristersson, forsætisráðherra Svíþjóðar. En svo leið lengri tími áður en kom að Íslandi – raunar svo, að þótt óhefðbundið væri að hringja í þjóðarleiðtoga svo snemma vakti furðu sumra viðmælenda Spegilsins hversu aftarlega á listanum Ísland var.
En 26. nóvember kom símtalið, óformlegt, í gemsann hjá Bjarna og ekki eftir hefðbundnum leiðum. Daginn eftir birti forsætisráðuneytið stutta fréttatilkynningu, þar sem meðal annars sagði:
„Sýndi verðandi Bandaríkjaforseti Íslandi mikinn áhuga í samtalinu og var tíðrætt um aðdráttarafl landsins fyrir bandaríska ferðamenn sem eru fjölmennasti hópur þeirra tveggja milljóna ferðamanna sem heimsækja Ísland ár hvert. Var Trump afar áhugasamur um sögu og menningu þjóðarinnar í samtalinu og bað hann forsætisráðherra fyrir góðar kveðjur til íslensku þjóðarinnar.“
Af því að símtalið var óformlegt, er hvorki til af því upptaka né formlegt endurrit, hvorki á Íslandi né í Bandaríkjunum. Raunar vissi enginn innan kerfisins vestra af því, samkvæmt heimildum Spegilsins.
Alþjóðafulltrúi forsætisráðuneytisins hlustaði hins vegar á samtalið og skrifaði minnispunkta – minnispunkta sem viðmælendur Spegilsins segja að séu á nokkuð öðrum nótum en fréttatilkynning forsætisráðuneytisins gefur til kynna.
Þannig segja nokkrir heimildarmenn Spegilsins, sem séð hafa minnisblaðið, að Trump hafi snemma í símtalinu talað um áhuga vina og vandamanna á Íslandi, og sagt í gamansömum tón að stundum hafi verið rætt um að Ísland væri 51. ríki Bandaríkjanna.
Heimildarmenn Spegilsins segja Bjarna hafa gefið lítið fyrir þetta, eytt þessu tali og tekið þessu sem léttu gríni. En Trump hafi þá gripið fram í og lagt að Bjarna að hugsa þetta vel – að loknum kosningasigri.
Birting minnisblaðsins gæti skaðað hagsmuni íslenska ríkisins
Spegillinn leitaði til Bjarna um skýringar á því hvort orð í þessa veru hefðu fallið, en Bjarni vildi ekki fara út í þá sálma og taldi eðlilegt að hann, sem fyrrverandi ráðherra, tjáði sig ekki opinberlega. Það væri núverandi stjórnvalda að ákveða hvort birta ætti minnisblaðið um samtalið.
Spegillinn óskaði eftir því bæði hjá forsætis- og utanríkisráðuneytum að fá minnisblaðið afhent, en því var hafnað með vísan til undanþáguheimildar í upplýsingalögum, um samskipti við erlend ríki og fjölþjóðastofnanir.
„Umbeðið gagn hefur að geyma upplýsingar um milliríkjasamskipti sem byggjast á gagnkvæmu trausti milli ríkjanna. Er það mat ráðuneytisins að birting þess væri til þess fallin að skaða þetta trúnaðarsamband og skerða þar með hagsmuni íslenska ríkisins. Er það mat ráðuneytisins að mikilvægir almannahagsmunir krefjist þess að gagninu sé haldið leyndu og að þeir hagsmunir vegi þyngra en almennir hagsmunir af birtingu þess,“ segir í svari utanríkisráðuneytisins.
Spegillinn hefur rætt við hóp heimildarmanna sem lesið hafa minnisblaðið og skilningur þeirra á eðli samtalsins er ólíkur. Sumir telja að Trump hafi verið að grínast. Aðrir lesa meiri alvöru út úr minnisblaðinu – og benda jafnframt á að Trump eigi til að grínast með eitt og annað, og eftir því hvernig viðtökurnar verði, breytist grínið í opinbera stefnu. Athygli vekur að skilningur viðmælenda Spegilsins fer ekki eftir því hvar í flokki þeir eru.
Málið mun hafa verið kynnt á síðasta fundið utanríkimálanefndar og komið flatt upp á fundarmenn.
29. nóvember 2024, nokkrum dögum eftir símtalið við Bjarna, kom Justin Trudeau, þáverandi forsætisráðherra Kanada, að hitta Trump í Mar-a-Lagom villu Trumps á Florida. Trump hafði skömmu áður hótað 25 prósenta tollum á kanadískar vörur. Þegar kanadíska sendinefndin útlistaði hversu skaðlegir slíkir tollar yrðu fyrir kanadíska hagkerfið var Trump með lausn: Kanada gæti þá einfaldlega orðið 51. ríki Bandaríkjanna. Kanadískir ráðherrar, sem sátu fundinn, lýstu þessu sem brandara hjá Trump. Tíu vikum síðar var Trump spurður að því í viðtali hjá Fox News hvort honum væri alvara. Já, sagði Trump, mér er alvara.
Og svo er það Grænland. Þegar fyrst fréttist af því árið 2019 að Trump væri að velta fyrir sér að Bandaríkin keyptu Grænland hlógu sumir ráðgjafar hans og töldu þetta brandara. Aðrir í Hvíta húsinu tóku hugmyndina alvarlegar. Reuters greindi frá þessu á sínum tíma eftir samtöl við heimildarmenn sem þekktu umræðuna innan stjórnarinnar.
Hvort sem Trump var í upphafi alvara eður ei, er framhaldið vel þekkt – bæði með Kanada og Grænland en vissulega sér ekki fyrir endann á þeim samskiptum.
