Ríkisendurskoðun hefur birt svarta skýrslu um varnargarðana á Reykjanesskaga, en þar fær aðkoma embættis ríkislögreglustjóra algjöra falleinkunn. Embættið hafi skort nauðsynlega þekkingu og burði til að fara með þetta umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir og margt bendi til þess að verkefnið hafi reynst embættinu ofviða.
Tekur Ríkisendurskoðun í skýrslu sinni undir með fjölmörgum viðmælendum um að varnargarðarnir hafi sannað gildi sitt og að verkfræðingar, verktakar, Vegagerðin og aðrir sem komu að hönnun varnargarðanna og verklegum framkvæmdum hafi unnið þrekvirki við oft krefjandi aðstæður.
Hins vegar sé margt sem hefði betur mátt fara. Með lögum um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga var dómsmálaráðherra heimilað að taka ákvarðanir um nauðsynlegar framkvæmdir í þágu almannavarna að fenginni tillögu frá ríkislögreglustjóra. Ákvarðanir þessar áttu að koma í veg fyrir að mikilvægir innviðir og aðrir almannahagsmunir yrðu fyrir tjóni vegna jarðhræringanna. Frá nóvember 2023 og fram til maí 2025 gerði ríkislögreglustjóri 11 tillögur um aðgerðir. Tillögurnar byggðu á minnisblöðum hönnunar- og framkvæmdateymisins í svokölluðum innviðahóp. Þetta hönnunar- og framkvæmdateymi var skipað verkfræðistofunum Verkís og Eflu og höfðu þær umsjón með hraunflæðihermum, hönnun varnargarða og uppbyggingu þeirra.
Ríkisendurskoðun gerir einkum athugasemdir við aðkomu ríkislögreglustjóra sem, eins og áður segir, hafði ekki burði til að fara með verkefnið. Innviðahópurinn var ekki skipaður með formlegum hætti og hafði ekki skýrt skilgreint hlutverk eða markmið. Engin tímamörk voru sett um starfsemina og engir samningar lágu fyrir við Eflu eða Verkís. Ríkislögreglustjóri leitaði ekki til annarra verkfræðistofa.
Vegagerðin með en samt ekki
Ríkislögreglustjóri ákvað að bjóða Vegagerðinni að taka þátt í innviðahópnum sem Ríkisendurskoðun telur mjög skynsama ákvörðun. Hins vegar hafi enginn fulltrúi Vegagerðarinnar fengið pláss í innviðahópnum. Ekki hafi verið farið eftir þeirri verka- og ábyrgðarskiptingu sem var samið við Vegagerðina um. Vegagerðin átti að greiða allan framkvæmdakostnað verksins en gerði það ekki, og Vegagerðin átti að sjá um alla samninga við verkfræðistofur, en gerði það ekki. Ekki var það Vegagerðinni að kenna heldur hafði ríkislögreglustjóri tekið að sér að greiða Verkís fyrir verkefnisstjórn varnargarðanna, hönnunarvinnu og hraunhermun.
Skilgreina hefði þurft verkskiptingu með skýrari hætti. Vissulega hafi jarðhræringarnar gert að verkum að stundum þurfti að sinna mörgum krefjandi verkefnum á skömmum tíma, en vinna hópsins sem og lögin sem vinnan byggði á voru í gildi allt til janúar á þessu ári og hefði ríkislögreglustjóri því haft nægan tíma til að bæta verkskiptinguna.
Líklegt þyki að fleiri eldstöðvakerfi á Reykjanesskaga bæri á sér á næstu árum og áratugum. Ef svo gerist þurfi að vera skýrt hver fari með hvaða hlutverk. Skynsamlegt væri að leita til Vegagerðarinnar enda búi hún yfir sérþekkingu á verklegum framkvæmdum, samningagerð vegna þeirra og fjárhagslegri umsýslu framkvæmda af þessari stærðargráðu. Engin slík sérþekking sé fyrir hendi hjá ríkislögreglustjóra.
Áður en Vegagerðin tók við hlutverki verkkaupa hafði Verkís stýrt vali á verktökum fyrir hönd almannavarnadeildar. Vegagerðin þurfti því í desember 2023 að semja við verktaka sem þegar voru komnir að verkinu. Engu að síður hafi Vegagerðinni tekist að ná fram lækkun fyrirliggjandi taxta og þar af leiðandi hagstæðari samningum fyrir ríkið. Á þeim tímapunkti höfðu fyrstu reikningar verktaka hvorki verið samþykktir né greiddir.
Hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins gerði mat á nauðsyn viðkomandi framkvæmda, tæknilegar lýsingar mannvirkja, fyrirhugaðar staðsetningar og kostnaðaráætlanir. Þessar tillögur bar ríkislögreglustjóri aldrei undir óháðan aðila og óskaði aldrei eftir sundurliðun á kostnaði. Ríkisendurskoðun telur að betra hefði verið að ríkislögreglustjóri hefði leitað til óháðra ráðgjafa til að tryggja betur hagsmuni ríkissjóðs. Hönnunar- og framkvæmdateymið fékk engin fyrirmæli frá ríkislögreglustjóra um hvernig vali á verktökum skyldi háttað og lagði ekki fram nokkur kostnaðarviðmið. Embættið gerði svo engar ráðstafanir til að afstýra mögulegum hagsmunaárekstrum sem upp gætu komið í ljósi þess að sami aðili og sá um hönnun og undirbúning varnagarðanna hefði einnig umsjón með framkvæmdunum.
12 milljarðar
Áætlaður heildarkostnaður varnargarðanna nam um 12 milljörðum króna í árslok 2025. Þar af var kostnaður vegna varnargarða við Svartsengi 6,9 milljarðar. Vegagerðin sendi ríkislögreglustjóra ábendingu í maí 2025 um að almannavarnadeild þyrfti að kanna hvort embættið hefði greitt kostnað vegna varnargarða sem ekki hefði verið bókaður á rétt númer. Engin svör höfðu borist í mars 2026. Í sumum tilfellum reyndist áætlaður heildarkostnaður hvers áfanga við framkvæmdirnar hærri en áætlanir gerðu ráð fyrir og í öðrum lægri. Kostnaður vegna hvers og eins áfanga við varnargarðana var ekki bókfærður sérstaklega. Ríkisendurskoðun tekur fram að umtalsverður kostnaður hafi fallið á ríkissjóð vegna framkvæmdanna við varnargarðinn án þess að fyrir liggi hvaða þýðingu mikilvægir innviðir hafi í samhengi almannavarna og hvaða innviði skuli verja. Verði farið í frekari uppbyggingu varnargarða eða aðrar stórtækar framkvæmdir á Reykjanesskaga sé mikilvægt að skilgreina nánar hvaða innviði skuli vernda.
Ríkisendurskoðun beinir því til forsætis- og dómsmálaráðuneytis að skýra verka- og ábyrgðarskiptingu, finna ríkisaðila með reynslu og burði til stórframkvæmda til að sjá um svona verkefni og skilgreina hvaða innviðir teljast mikilvægir.
Til fjármála- og efnahagsráðuneytis beinir Ríkisendurskoðun þeim ábendingum að tryggja fjármögnum framkvæmda vegna náttúruvár í framtíðinni og að tryggja fullnægjandi heimtur forvarnagjalds.
