Svetlana fékk íslenskan ríkisborgararétt í fyrra og fór á kjörstað í fyrsta sinn um síðustu helgi ásamt eiginmanni sínum, Jóni Þorsteini Sigurðssyni. Að sögn hjónanna kom maður að þeim fyrir utan kjörstaðinn, merktur stjórnmálaflokki, og hreytti í Svetlönu á íslensku: „Þú ert ekki heima hérna, drullaðu þér heim, þú ert mara á samfélaginu.“
Jón skrifaði síðar færslu á Facebook um atvikið sem hefur vakið mikla athygli. Hann segir viðbrögðin hafa komið sér á óvart en að tilgangurinn hafi ekki fyrst og fremst verið að fjalla um eitt atvik við kjörstað. Hann hafi viljað vekja athygli á því sem atvikið segi um stöðu fólks af erlendum uppruna á Íslandi.
Jón og Svetlana segja atvikið ekki standa eitt og sér heldur snerta stærri spurningu um það hvenær fólk af erlendum uppruna sé raunverulega tekið gilt sem hluti af íslensku samfélagi.
Kom til Íslands til að læra tónsmíðar
Svetlana kom til Íslands frá Rússlandi í ágúst árið 2017. Hún hafði fengið inngöngu í Listaháskóla Íslands og flutti hingað til að fara í meistaranám í tónsmíðum.
Hún er menntuð í píanóleik og tónsmíðum og starfar í dag meðal annars sem tónlistarkennari, einkakennari í píanóleik og við nótnavinnu og tónsmíðar.
Hún fékk íslenskan ríkisborgararétt á seinasta ári.
„Ég hef byggt líf mitt hér, vinn hér og borga skatta hér,“ segir hún.
Leiðir þeirra Jóns og Svetlönu lágu saman í janúar árið 2018.
„Það var í blúsmessu hjá Pétri Þorsteinssyni, vini okkar, á sunnudegi. Svetlana hafði verið beðin um að koma og spila í Kirkjukaffinu eftir messu. Ég var þar sem vinur Péturs og tók þátt í messunni. Presturinn ýtti mér svolítið út í að tala við hana í röðinni. Ég settist hjá henni og fór að spjalla. Þá sagði hún mér að hún hefði verið á Íslandi síðan í ágúst 2017 en aldrei farið Gullna hringinn,“ rifjar Jón upp.
Verandi leiðsögumaður til margra ára fékk Jón að eigin sögn nánast „menningarlegt sjokk“ þegar hann heyrði þetta. Það varð úr að fyrsta stefnumót þeirra var á Þingvöllum. Veðrið var íslenskt í sinni einföldustu mynd: kalt, blautt og erfitt að selja útlendingi sem rómantískt stefnumót.
„Ég hafði aldrei farið á svona stefnumót áður og fékk ráð um hvernig ég ætti að klæða mig. Ég mætti í hælum, sem var kannski ekki besta hugmyndin fyrir Þingvelli í kulda og snjó!“ segir Svetlana kímin.
„Það var mjög kalt, en ég fór samt alla leiðina með honum. Þetta var skrýtið stefnumót, en líka fallegt og eftirminnilegt.“
Bónorð og gifting
Eitt leiddi síðan af öðru, eins og Jón orðar það, og árið 2020 bað hann Svetlönu.
„Ég bað hennar 21. júní, þegar sólin var sem hæst. Ég var búinn að undirbúa þetta og var alltaf að spyrja hana hvað klukkan væri. Ég held ég hafi spurt hana fimmtán sinnum. Hún skildi ekkert hvað væri í gangi.“
Svetlana segist hafa áttað sig seint á því hvað var að gerast.
„Hann var alltaf að spyrja mig: Hvað er klukkan? Hvað er klukkan? Ég skildi ekki af hverju hann var svona upptekinn af tímanum! Svo kom bónorðið og ég var svolítið í sjokki. Ég var ekki búin að skilja að hann væri að bíða eftir nákvæmlega rétta augnablikinu. Hann hafði planað þetta út frá tímanum og sólinni. Ég var bara að hugsa af hverju hann væri alltaf að spyrja mig hvað klukkan væri!“
Þau giftu sig árið 2021 en brúðkaupsdagurinn var nokkuð óvenjulegur þar sem þau gengu í hjónaband með fleiri en einni athöfn.
„Við giftum okkur sem sagt fjórum sinnum. Fyrst giftum við okkur í Þingvallakirkju. Við vildum hafa Sólveigu Láru og Kristján Björnsson, vígslubiskupar, og við giftum okkur á Þingvöllum af því fyrsta stefnumótið okkar var þar. Svo giftum við okkur úti í rigningu hjá Hilmari Erni allsherjargoða, af því að Svetlana vildi líka fá hann. Svo, af því við vorum komin með þrjá vígslumenn í verkefnið og ég vildi líka að Pétur vinur minn myndi gifta okkur, þá enduðum við með fjórar athafnir. Við fengum líka lögfræðing til að lesa upp heitin eins og sýslumaður gerir. Þannig giftum við okkur samkvæmt kristnum sið, heiðnum sið, hjá lögfræðingi og svo hjá Pétri presti í lokin,“ segir Jón.
Í síðustu athöfninni ákvað Svetlana síðan að koma Jóni á óvart. Hún fékk vin þeirra til að breyta giftingarheitunum án hans vitundar.
„Presturinn spurði: Vilt þú, Jón Þorsteinn, baka 32 pönnukökur alla laugardaga þar til dauðinn aðskilur ykkur? Ég sagði já og ég hef svo sannarlega staðið við það,“ segir Jón en pönnukökubakstur er nú fastur liður á heimilinu.
„Það er eiginlega bara fjarvera eða veikindi sem afsaka það ef það er enginn pönnukökubakstur á laugardagsmorgni. Vinir mínir vita þetta líka og koma oft um ellefuleytið til að fá pönnukökur hjá mér.“
Þau ætluðu síðan að endurtaka brúðkaupsveisluna á eins árs brúðkaupsafmælinu svo fjölskylda Svetlönu gæti verið viðstödd. Stríðið í Úkraínu og Covid-faraldurinn komu hins vegar í veg fyrir það.
Þau dóu þó ekki ráðalaus heldur slógu því til garðveislu fyrir hverfið í staðinn, á ársafmæli giftingarinnar. Útkoman var heljarinnar partý; það voru grillaðar pylsur, hljómsveitin Sérfræðingar að sunnan spilaði fyrir gesti og Herbert Guðmundsson mætti síðan í lokin og reif upp stemninguna.
„Við ákváðum síðan að nota þetta tækifæri og safna fyrir fötluð börn sem búa við stríðsaðstæður og náðum að safna tæplega 50 þúsund krónum fyrir Þroskahjálp.“
„Ég er orðin þreytt á að bregðast við“
Í dag búa þau á Teigunum með hundum sínum tveimur. Jón hefur um árabil unnið að málefnum fatlaðs fólks og segir þá reynslu hafa mótað sýn sína á það hvernig minnihlutahópar þurfi oft að berjast fyrir því að vera teknir alvarlega.
„Ég hef unnið lengi með hópum sem þurfa oft að hafa hátt til að fá að njóta sjálfsagðra réttinda. Það hefur kennt mér að það skiptir máli hver fær að tala og hvern er hlustað á. Ég get haft mikla þekkingu á málefnum fatlaðs fólks, en ég get aldrei talað af sömu reynslu og manneskja sem hefur lifað þá reynslu sjálf. Það sama á við hér: Svetlana veit hvernig þetta er á eigin skinni,“ segir hann.
Svetlana segir atvikið við kjörstaðinn ekki hafa komið úr tómarúmi. Hún hafi oft upplifað að vera fyrst og fremst skilgreind sem útlendingur, jafnvel eftir að hún fékk íslenskan ríkisborgararétt.
Hún segir að sumt gerist svo oft að hún sé hætt að segja frá því í hvert skipti.
„Þetta er hluti af mínu daglega lífi. Ég er orðin svo þreytt að ég bregst ekki alltaf við og ég segi Jóni ekki alltaf frá því sem gerist. Ef ég myndi bregðast við í hvert einasta skipti myndi ég ekki geta haldið áfram eðlilegu lífi.
Maður verður þreyttur á því að þurfa stöðugt að útskýra að maður eigi rétt á sömu virðingu og aðrir.
Hún nefnir sem dæmi samskipti við banka. Hún segist hafa staðið í röð og heyrt hvernig starfsfólk ræddi við íslenska viðskiptavini, útskýrði mál og gaf sér tíma. Þegar hún kæmi að sama afgreiðsluborði væri viðmótið stundum allt annað.
„Ég heyri fólk fá langar og kurteisar útskýringar. Svo kem ég að borðinu og fæ stutt svör, eins og það eigi bara að klára mig sem fyrst. Ég á peninga í þessum banka, ég vinn þrenn störf og ég borga skatta hér. Ég er ekki að biðja um sérstaka meðferð, bara sömu framkomu og aðrir fá. Það er mjög þreytandi að upplifa að maður sé alltaf aðeins fyrir utan,“ segir hún.
Svetlana tekur fram að þetta eigi ekki við um alla. Hún hafi líka mætt mikilli hlýju og hjálpsemi á Íslandi en hún segir að það breyti ekki því að endurtekin reynsla af útilokun setjist í fólk.
„Ég á íslenska vini og hef kynnst mörgu góðu fólki hér. Ég vil alls ekki segja að allir komi illa fram við fólk af erlendum uppruna.
En þegar ákveðin framkoma endurtekur sig aftur og aftur hættir maður að sjá hana sem einstakt tilvik. Þá verður þetta eitthvað sem maður þarf að læra að lifa með.
„Að læra íslensku leysir ekki allt“
Svetlana segir að fólk af erlendum uppruna heyri oft að það þurfi bara að læra íslensku til að verða samþykkt. Hún segir málið ekki alltaf svo einfalt.
Hún nefnir vinkonu sína sem fæddist í Kína en var ættleidd hingað til lands af íslenskum foreldrum. Hún ólst upp á Íslandi, gekk hér í leikskóla, skóla og háskóla og talar íslensku eins og móðurmál.
„Hún sagði mér að þetta hefði samt gerst við hana. Hún hefur búið hér allt sitt líf, talar íslensku eins og Íslendingur og þekkir ekkert annað samfélag sem sitt eigið. Samt hefur fólk kallað á eftir henni á íslensku: „Hey, kínverski api, farðu úr landinu okkar!“ Þá sér maður að þetta snýst ekki bara um tungumálið.“
Jón segir þetta vera eitt af því sem sitji mest í sér, að ríkisborgararéttur, vinna, skattgreiðslur og tungumál dugi ekki alltaf til að fólk sé tekið gilt sem hluti af samfélaginu.
„Það er oft talað eins og lausnin sé einföld: Lærðu tungumálið, farðu að vinna, borgaðu skatta og taktu þátt. En svo sjáum við dæmi um fólk sem gerir allt þetta og er samt alltaf sett í sama hólf af því það hefur ekki íslenskt föðurnafn.
Þá er spurningin: Hvenær hættir manneskja að vera útlendingur í augum annarra? Ef svarið er aldrei, þá þurfum við að ræða það heiðarlega.
Kennir næstu kynslóð tónlist
Svetlana leggur áherslu á að hún vilji ekki þurfa að telja upp störf sín eða menntun til að sanna að hún eigi rétt á virðingu. Hún segir alla eiga rétt á mannlegri reisn, óháð því hvað þeir leggja til samfélagsins í efnahagslegum skilningi. Samt sé mikilvægt að benda á hversu röng og einfölduð myndin geti orðið þegar talað sé um útlendinga sem byrði á samfélaginu.
Svetlana kennir íslenskum börnum og ungmennum tónlist. Hún segir tónlistarmenntun ekki aðeins snúast um að ala upp tónlistarfólk heldur líka um aga, sköpun, næmi og mennsku.
„Ég kenni börnum sem verða kannski aldrei tónlistarmenn. Þau verða kannski læknar, verkfræðingar, arkitektar, kennarar eða eitthvað allt annað. En tónlist snertir fólk og kennir því að hlusta, einbeita sér og skynja fegurð. Ég trúi því að listmenntun hjálpi til við að ala upp betra fólk,“ segir Svetlana.
Hún segir tónlistarþekkingu ganga á milli kynslóða, frá kennara til nemanda. Sú þekking sé ekki öll í bókum heldur einnig í persónulegri miðlun, reynslu og handverki.
„Ég kem úr tónlistarhefð þar sem þekkingin færist frá kennara til nemanda. Í minni menntun liggur hefð sem má rekja til stórra tónskálda eins og Shostakovich og Rimsky-Korsakov. Þetta er þekking sem maður heldur á og ber áfram til næstu kynslóða. Þegar ég kenni börnum hér á Íslandi er ég líka að miðla þeirri hefð áfram,“ segir hún.
Jón segir þetta sýna hversu fjarstæðukennd sú fullyrðing sé að líta á Svetlönu sem byrði á samfélaginu.
„Konan sem var kölluð „mara á samfélaginu“ er að kenna íslenskum börnum tónlist. Hún er að vinna, borga skatta og miðla þekkingu sem annars væri ekki til staðar hér með sama hætti.
Það þýðir ekki að hún þurfi að sanna tilverurétt sinn með því að vera gagnleg en það sýnir hvað þessi hugsun er grunn og ósanngjörn.
Fyrsta sinn á kjörstað
Kosningadagurinn átti að vera ánægjulegur dagur. Svetlana hafði fengið ríkisborgararétt árið áður og var að nýta kosningarétt sinn á Íslandi í fyrsta sinn.
Hún hélt á íslenska vegabréfinu sínu. Jón segir það hafa verið blátt og áberandi í hendinni á henni þegar þau gengu að kjörstaðnum. Hann hafi útskýrt fyrir henni framkvæmdina, hvaða bókstafir tilheyrðu hvaða framboðum og hvernig kosningin færi fram. Þau töluðu saman á ensku.
„Við vorum bara að ræða hvernig þetta færi fram. Hún var að fara að kjósa í fyrsta sinn og vildi skilja allt rétt. Ég var ekki að segja henni hvað hún ætti að kjósa heldur útskýra kerfið og bókstafina. Hún tók þetta mjög alvarlega og vildi ekki gera mistök,“ segir Jón.
Svetlana segir að hún hafi verið glöð og spennt. Hún hafi undirbúið sig og litið á kosninguna sem mikilvægan þátt í því að vera orðin hluti af samfélaginu.
„Ég var í mjög góðu skapi. Ég hafði kynnt mér flokkana og hugsað vel um valið mitt. Þetta var í fyrsta sinn sem ég kaus á Íslandi og mér fannst það skipta máli. Ég vildi gera þetta rétt og bera virðingu fyrir ferlinu,“ segir Svetlana.
Þá hafi maður komið að þeim fyrir utan kjörstaðinn. Að sögn Jóns var maðurinn merktur stjórnmálaflokki. Hann hafi beint orðum sínum að Svetlönu.
„Hann sagði við hana að hún ætti ekki heima hér. Hann sagði henni að drulla sér heim og kallaði hana mara á samfélaginu. Hún skildi ekki öll orðin sjálf á þeirri stundu, en hún skildi tóninn. Ég brást illa við, reiddist og sagði að ég myndi hringja á lögreglu ef hann færi ekki,“ segir Jón.
Svetlana segir að hún hafi ekki áttað sig strax á öllu sem sagt var en hún hafi skilið að reiðin beindist að henni.
„Ég skildi ekki nákvæmlega orðin, því ég þekkti ekki þessi orð á íslensku. En ég skildi tóninn og ég skildi að hann var reiður við mig. Það var skrýtið, því ég var bara þarna að fara að kjósa eins og aðrir borgarar. Ég var með íslenskt vegabréf í hendinni og samt var mér sýnt að ég ætti ekki heima þarna,“ segir hún.
Inni á kjörstaðnum hafi hins vegar allt gengið vel. Starfsfólkið hafi verið hjálplegt og Svetlana hafi fengið leiðbeiningar um framkvæmdina.
„Upplifunin inni á kjörstaðnum var góð. Þar var fólk almennilegt og tilbúið að hjálpa. Hún tók sér tíma, las yfir og kaus.
Það var þessi eini maður fyrir utan sem breytti deginum.
Ætlaði fyrst að skrifa reiðilestur
Atvikið sat í Jóni á eftir. Hann segir að það hafi tengst stærra samhengi í huga sínum; umræðu sem hefði verið áberandi í kosningabaráttunni og eftir kosningar.
Hann segist fyrst hafa sest niður til að skrifa reiðilega færslu á Facebook en síðan hafi hann hugsað málið betur og breytt textanum.
„Ég var reiður yfir því sem hafði gerst og yfir því að sjá konuna mína gerða að einhverju tákni í augum annars manns. En þegar ég fór að hugsa þetta betur sá ég að þetta snerist ekki bara um þennan eina mann. Þetta snerist líka um jarðveginn sem svona orð vaxa í,“ segir Jón.
Í færslunni, sem yfir 200 manns hafa deilt áfram á facebook, skrifaði hann að þögn gæti orðið skjól.
Hann segir það enn vera kjarnann í því sem hann vildi koma á framfæri.
„Ef stjórnmálaflokkar, stofnanir eða fólk í áhrifastöðum þegja þegar svona framkoma birtist, þá verður þögnin að skjóli. Ég er ekki að segja að allir í einhverjum flokki séu vondir eða að fólk megi ekki hafa mismunandi skoðanir á innflytjendamálum. En það þarf að vera hægt að draga mörk við það að niðurlægja fólk og segja því að það eigi ekki heima hér. Annars verður þetta smám saman eðlilegur hluti af umræðunni.“
Hann segir eðlilegt að fólk takist á um stjórnmál, þjónustu, kerfi og stefnu en það sé annað en að gera fólk að vandamáli vegna uppruna þess.
„Við getum verið ósammála um Borgarlínu, innflytjendakerfi, stjórnsýslu eða Evrópumál. Það er eðlilegt í lýðræðissamfélagi.
En þegar kona sem er íslenskur ríkisborgari, vinnur hér og tekur þátt í samfélaginu er samt sögð ekki eiga heima hér, þá erum við komin í aðra umræðu. Þá er ekki verið að ræða stefnu heldur mennsku.
Vill samtal, ekki þögn
Svetlana segist hafa ákveðið að tala opinberlega vegna þess að færsla Jóns hafi fengið stuðning og opnað á umræðu. Hún vilji ekki ýta undir reiði heldur benda á veruleika sem margir þekki.
Hún segist trúa á menningarsamtal og að samfélög verði ríkari af því að ólíkt fólk komi saman.
„Ég vil ekki að þetta snúist bara um reiði. Ég vil að fólk skilji að svona framkoma hefur áhrif á raunverulegt fólk. Þögn leysir ekkert, en samtal getur breytt einhverju. Við erum öll manneskjur og eigum öll skilið virðingu,“ segir hún.
Jón tekur undir. Fyrir honum snýst málið um mannlega reisn.
„Mennskan er það mikilvægasta sem við höfum, burtséð frá því hvaðan við komum eða hver við erum. Það á ekki að taka hana af fólki vegna þess að það lítur öðruvísi út, talar með hreim eða kemur annars staðar frá. Það er hægt að vera ósammála fólki án þess að svipta það virðingu. Það er það sem mér finnst skipta mestu máli. Því samfélag sem glatar mennskunni glatar um leið því sem heldur fólki saman.“
