Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, vill senda sérfræðingateymi til að fylgjast með þjóðaratkvæðagreiðslunni um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið 29. ágúst. Þótt mikið traust ríki til framkvæmdar kosninganna telur stofnunin að skoða þurfi nánar kosningabaráttu, fjármögnun hennar, netumhverfi og fjölmiðlaumfjöllun.
Þetta kemur fram í nýrri skýrslu sem fréttastofa óskaði eftir að fá afhenta í dag. Fyrr í sumar kom hingað til lands sendinefnd á vegum ÖSE og ræddi við forsvarsmenn ráðuneyta, stofnana og fjölmiðla. Skýrslan er afrakstur þeirrar heimsóknar.
Glufur í lagaumhverfi - sérstaklega varðandi fjármögnun kosningabaráttunnar
Í skýrslunni kemur fram að mikið traust sé til íslenskrar kosningastjórnar og að þjóðaratkvæðagreiðslan verði að öllum líkindum skipulögð af fagmennsku og með gagnsæi.
Á móti bendir stofnunin á glufur í lagaumhverfi, sérstaklega varðandi fjármögnun kosningabaráttu þeirra frjálsu félagasamtaka sem beita sér fyrir báðar fylkingar, - sem getur orðið pólitískt bitbein ef miklir fjármunir fara að streyma inn í baráttuna vikurnar fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram í mjög pólitískt skautuðu umhverfi, þar sem sjávarútvegur, krónan, möguleg upptaka evru og öryggismál verði líklega stór kosningamál. Áhyggjurnar snúa að því að fjársterkir aðilar hérlendis sem erlendis gætu séð hag sinn í að hafa áhrif á kosningabaráttuna. Sérstakar áhyggjur eru af að óformleg félagasamtök sem taka þátt í baráttunni lúti ekki sömu reglum um fjármögnun og stjórnmálaflokkar. Þetta geti dregið úr gagnsæi.
Skortur sé á jafnvægi í umfjöllun
Í skýrslunni eru líka gerðar athugasemdir við reglur um fjölmiðla. Regluverkið um þjóðaratkvæðagreiðslu sé fremur veikburða og ekki nægilega aðlagað nútíma kosningabaráttu, sérstaklega á netinu. Skortur sé á jafnvægi í umfjöllun.
Í skýrslunni segir að engar reglur séu um hvernig fjölmiðlar eigi að fjalla um þjóðaratkvæðagreiðsluna eða hvernig tryggja eigi jafnvægi milli þeirra sem berjast fyrir fylkingarnar, - með og á móti. Fyrir þingkosningar gildi til dæmis sérstakar reglur um jafna meðferð frambjóðenda hjá RÚV, en sambærilegt fyrirkomulag er ekki skýrt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu.
Fréttastofa telur þó rétt að benda á að ílögum um ríkisútvarpið 3.gr, segir: „ Ríkisútvarpið skal sinna lýðræðislegu hlutverki sínu m.a. með því að kynna framboð til almennra kosninga, helstu stefnumál framboða, frambjóðenda og fylkinga eftir atvikum og greina ítarlega frá niðurstöðum kosninga. Þá skal það veita öllum gildum framboðum til Alþingis og forsetakosninga, sem og fylkingum í þjóðaratkvæðagreiðslum, jafnt tækifæri til að kynna stefnumál sín á hefðbundnum dagskrártíma í sjónvarpi. Ríkisútvarpið skal birta reglur þar að lútandi. Í alþingiskosningum er heimilt að takmarka útsendingartíma þeirra framboða sem ekki bjóða fram í öllum kjördæmum þannig að þau fái hlutfall af heildarútsendingartíma til samræmis við það hlutfall kjördæma sem þau bjóða fram í.“
Viðmælendur hafa áhyggjur af pólitískum þrýstingi á RÚV
Í skýrslunni kemur fram að viðmælendur sem sérfræðingar ÖSE ræddu við í heimsókn sinni í sumar hafi nefnt dæmi um pólitískan þrýsting á RÚV. Einnig hafi verið bent á að stjórn RÚV, sem Alþingi kýs, geti tjáð sig opinberlega um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Stjórnarmenn RÚV geti sjálfir tekið afstöðu í opinberri umræðu á sama tíma og þeir sitji í stjórn ríkisfjölmiðils. Ritstjórnarlegar ákvarðanir séu í höndum faglegs ritstjórnarfólks RÚV.
Samfélagsmiðlar ríði ekki við einteyming
Samfélagsmiðlar falli almennt ekki undir sömu reglur og hefðbundnir fjölmiðlar, og núverandi kerfi nái ekki með fullnægjandi hætti yfir pólitískt efni sem dreift er á samfélagsmiðlum.
Fjöldi viðmælenda sem nefndin ræddi við nefndi einnig áhyggjur af rangfærslum, gerviumferð á samfélagsmiðlum og takmörkuðu eftirliti með netauglýsingum og netkosningabaráttu.
