Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands, segir málflutning um að breytt heimsmynd eftir endurkomu Donalds Trump til valda kalli á nýtt aðildarferli Íslands að Evrópusambandinu ekki standast einfalda skoðun á tímalínunni.
Hann bendir á að þegar ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur ákvað að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið og skrifaði það inn í stjórnarsáttmálann hafi Joe Biden enn verið forseti Bandaríkjanna.
„Það gleymist þá algjörlega að þegar þær stöllur ákváðu að láta þjóðina greiða atkvæði um Evrópusambandið og skrifuðu þessa þjóðaratkvæðagreiðslu inn í stjórnarsáttmálann, þá var Joe gamli Biden bara ennþá forseti Bandaríkjanna,“ segir Ólafur Ragnar í viðtali við Frosta Logason.
Stjórnarsáttmáli Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins var kynntur 21. desember 2024. Þar var kveðið á um að þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu skyldi fara fram eigi síðar en árið 2027.
Donald Trump tók hins vegar ekki við forsetaembættinu fyrr en 20. janúar 2025.
Trump og Grænland síðar orðin veigamikil rök
Þetta er athyglisvert í ljósi þess að á undanförnum mánuðum hefur breytt staða í alþjóðamálum, og ekki síst framganga Trumps gagnvart Grænlandi, orðið sífellt meira áberandi í málflutningi um mikilvægi þess að Ísland endurskoði stöðu sína gagnvart Evrópusambandinu.
Kristrún Frostadóttir ræddi þessi mál meðal annars í nýlegu viðtali við breska stjórnmálahlaðvarpið The Rest Is Politics. Viðtalið var birt undir fyrirsögninni: „Is Trump’s Chaos Pushing Iceland Towards the EU?“ – eða „Er óreiða Trumps að ýta Íslandi í átt að ESB?“
Ólafur Ragnar segir þetta í besta falli vera röksemd sem hafi komið til eftir að ákvörðunin um þjóðaratkvæðagreiðsluna var tekin.
Þegar Frosti spyr hvort Trump og Grænland séu þannig orðin að „fullkominni eftiráskýringunni“ svarar Ólafur Ragnar:
„Algjörlega.“
Hann heldur áfram:
„Nú koma þeir bara jafnvel í erlend podköst og setja upp ábúðarfullan svip og segja: Já, Trump og Grænland, risamál. Algjört risamál. Trump og Grænland, já, og bara gleyma því að þær stöllur ákváðu að setja þjóðina í þennan leiðangur þegar Joe gamli Biden var forseti.“
Ólafur Ragnar bætir því við að ef Grænlandsmálið væri í raun svo afgerandi rök fyrir inngöngu í Evrópusambandið mætti spyrja hvers vegna Grænlendingar sjálfir hefðu þá ekki tekið ákvörðun um að ganga aftur inn í sambandið.
„Gripið í einhver hálmstrá“
Ólafur Ragnar gengur lengra og segir þá skýringu að Ísland þurfi nú að endurskoða stöðu sína vegna Pútíns, Trumps og Grænlands vera tilraun til að réttlæta pólitíska málamiðlun sem hafi orðið til við ríkisstjórnarmyndunina.
„Mér finnst einhvern veginn í öllu þessu ferli frá því að þetta var sett í stjórnarsáttmálann þá er bara gripið í einhver svona hálmstrá. Pútín, Trump, Grænland og eitthvað svona,“ segir hann.
Að hans mati var raunverulega skýringin mun einfaldari:
„Reynt að réttlæta það sem allir vita að var bara óhjákvæmilegur díll því að það þurfti að friða einhver öfl í Viðreisn.“
Ólafur Ragnar vísar þar til langrar reynslu sinnar af íslenskum stjórnmálum og ríkisstjórnarmyndunum. Í fjölflokkakerfi mæti flokkar að samningaborðinu með sín helstu hagsmunamál og niðurstaðan verði málamiðlun.
„Svona gerast bara kaupin á eyrinni í ríkisstjórnarmyndunum á Íslandi,“ segir hann.
Samfylkingin gæti orðið „hásetar á skútu“ Þorgerðar
Í seinni hluta viðtalsins setur Ólafur Ragnar síðan upp, eins og hann orðar það sjálfur, „gamla stjórnmálafræðihattinn“ og veltir fyrir sér hvaða áhrif já í þjóðaratkvæðagreiðslunni gæti haft á ríkisstjórnarsamstarfið.
Þar kemur hann með óvænta niðurstöðu.
Verði já ofan á telur hann að pólitískt frumkvæði innan ríkisstjórnarinnar færist í reynd til Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra og Viðreisnar.
„Þá verður forystusveit Samfylkingarinnar í raun og veru bara hásetar á þessu Evrópusambandsskipi sem Þorgerður Katrín mun stýra út þetta kjörtímabil.“
Hann ítrekar síðan:
„Samfylkingin yrði bara hásetar á þessari skútu.“
Ólafur Ragnar gengur svo langt að segja að þeir sem vilji tryggja áframhaldandi forystuhlutverk Samfylkingarinnar í íslenskum stjórnmálum ættu jafnvel að fagna því ef nei yrði niðurstaðan 29. ágúst.
Hann telur að annars geti flokkurinn lent í svipaðri stöðu og á árum ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, þegar aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið tóku mikið pólitískt rými.
„Sporin frá Jóhannustjórninni hræða í þessu,“ segir Ólafur Ragnar.
Telur nei jafnvel betri niðurstöðu fyrir Viðreisn
Þversögnin er sú, að mati fyrrverandi forsetans, að nei gæti ekki aðeins reynst Samfylkingunni pólitískt hagstætt. Það gæti einnig verið betri niðurstaða fyrir Viðreisn.
„Ég held að sú þversögn gæti blasað við að það væri betri kostur fyrir Viðreisn að nei-ið yrði ofan á.“
Ástæðan sé sú að þá geti flokkurinn áfram haldið fram þeirri framtíðarsýn að innganga í Evrópusambandið feli í sér mikinn ávinning án þess að þurfa að standa frammi fyrir þeim raunverulegu málamiðlunum og erfiðleikum sem fylgdu aðildarferli.
„Þá gæti hún haldið áfram að veifa þessari draumsýn,“ segir Ólafur Ragnar.
Hann telur jafnframt ekkert því til fyrirstöðu að ríkisstjórnin sæti áfram þótt nei verði niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Ólafur Ragnar lýsir hins vegar miklum vonbrigðum með hversu hratt hafi verið farið í atkvæðagreiðsluna. Hann segist hafa talið að árið 2026 yrði notað undir ítarlega þjóðfélagsumræðu með þátttöku háskólasamfélagsins, innlendra og erlendra sérfræðinga, fjölmiðla og almennings og að kosið yrði árið 2027 eins og upphaflegi stjórnarsáttmálinn heimilaði.
Í staðinn hafi málið, að hans mati, verið keyrt áfram í „írafári“.
„Það væri hins vegar búið að kljúfa þjóðina í herðar niður,“ segir Ólafur Ragnar.
Viðtalið við Ólaf Ragnar Grímsson verður gert opið öllum á miðlum Brotkasts á morgun, 6. ágúst.
Ólafur Ragnar: Trump aðeins „eftiráskýring“ – Biden var forseti þegar ESB-atkvæðagreiðslan var ákveðin
Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands, segir málflutning um að breytt heimsmynd eftir endurkomu Donalds Trump til valda kalli á nýtt aðildarferli Íslands að… pic.twitter.com/5VMoVQqUaE
— Brotkast (@brotkasttv) August 5, 2026
