Þáttur um varnar- og öryggismál var í gærkvöld á dagskrá allra ríkissjónvarpsstöðva Norðurlanda nema RÚV. Þarna voru meðal annarra Jens Stoltenberg, fjármálaráðherra Noregs og fyrrverandi framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, Lars Løkke Rasmussen, utanríkisráðherra Danmerkur, Pål Jonson, varnarmálaráðherra Svíþjóðar, Anders Adlercreutz, ráðherra norrænnar samvinnu í Finnlandi, og fleiri ráðamenn og sérfræðingar.
NATO lifir ekki óbreytt án Bandaríkjanna
Jens Stoltenberg sagði meðal annars að NATO væri bandalag þjóða beggja megin Atlantshafsins og það gæti ekki haldið áfram óbreytt nema Bandaríkin yrðu áfram með. Hann sagði einnig að engin bein hernaðarleg ógn steðjaði að Norðurlöndum en það væri stöðug ógn af skemmdarverkum og fjölþáttaárásum. Stoltenberg sagði einnig að Evrópusambandið gæti ekki tekið við öryggishlutverki NATO.
Fyrsti NATO fundurinn í Svíþjóð
Utanríkisráðherrar NATO hittast í Helsingjaborg í Svíþjóð í dag þar sem leiðtogafundur bandalagsins í júlí verður undirbúinn. Búist er við að talsvert verði rætt um fyrirhugaða fækkun í herliði Bandaríkjanna í Evrópu. Í vikunni var tilkynnt um enn frekari fækkun, en fyrr í maímánuði sagði Donald Trump forseti Bandaríkjanna að fækka ætti bandarískum hermönnum í Þýskalandi um fimm þúsund. Sú yfirlýsing kom í kjölfar gagnrýni Friedrichs Merz kanslara Þýskalands á stjórnvöld í Washington. Hann sagði að það hefði verið illa ígrunduð ákvörðun að ráðast á Íran og Trump hefði ekki nein plön. Á leiðtogafundinum í júlí gæti gneistað á milli því Trump hefur verið harðorður um bandalagsþjóðirnar í NATO fyrir að hafa ekki komið Bandaríkjaher til hjálpar í árásum Bandaríkjanna og Ísraels á Íran.
Rutte telur fækkun ekki veikja varnarmáttinn
Mark Rutte, framkvæmdastjóri NATO, segir að færri bandarískir hermenn í Evrópu veiki ekki varnir álfunnar og bandalagið verði áfram beggja vegna Atlantshafs en Evrópuríki verði að axla stærri hluta ábyrgðarinnar á vörnum álfunnar. Rutte sagði að áætlanir Bandaríkjamanna hefðu í mörg ár lagt meiri áherslu á ógnir og áskoranir annars staðar í heiminum en í Evrópu, til dæmis til Asíu. Líklega verður Marco Rubio, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, spurður um þessa fækkun í herliði Bandaríkjanna í Evrópu á utanríkisráðherrafundinum í Helsingjaborg.
Svíar efla flota sinn
Svíar ætla að kaupa fjórar freigátur af franska hergagnaframleiðandanum Naval. Það verða mestu vopnakaup Svía frá því að þeir keyptu Gripen-herþotur á níunda áratug síðustu aldar. Núverandi floti Svía er hugsaður til varna á Eystrasalti en nýju freigáturnar geta tekið þátt í verkefnum NATO. Michael Claesson, yfirmaður sænska heraflans, segir mikilvægt að Svíar láti ekki sitt eftir liggja innan NATO.
Miklu stærri herskip en Svíar eiga nú
Þetta eru miklu stærri skip en núverandi Visby- og Gävle-klassa korvettur sænska flotans. Pål Jonson, varnarmálaráðherra Svía, segir að frönsku freigáturnar séu sérútbúnar með loftvarnarkerfum og geti varist langdrægum eldflaugum og að með þeim þrefaldist loftvarnageta Svía frá því sem nú er. Ulf Kristersson forsætisráðherra sagði þegar kaupin voru kynnt fyrr í vikunni að ákvörðunin segði sitt um mikilvægi sjóhersins og hvernig stjórnvöld ætli öryggi allra Svía á erfiðum tímum.
Erfið stjórnarmyndun í Danmörku
Það eru 57 dagar frá því að kosið var í Danmörku og það hefur aldrei liðið svo langur tími frá kosningum þar til stjórn hefur verið mynduð. Troels Lund Poulsen, leiðtogi Venstre, hefur í vikunni reynt að mynda þriggja flokka minnihlutastjórn með flokkum í bláu blokkinni, Íhaldsflokknum og Liberal Alliance. Aðrir flokkar á hægri vængnum hafa lýst vilja til að verja slíka stjórn vantrausti en Lars Løkke Rasmussen, leiðtogi Moderaterne, hefur ekki samþykkt að styðja slíka stjórn og sagt hugmyndina andvana fædda. Umboð Troels Lunds Poulsens til stjórnarmyndunar rennur út um helgina. Poulsen sagði við fjölmiðla í fyrradag að minnihlutastjórn undir forystu sinni væri besta leiðin til stjórnarmyndunar. Vandræðin eru að samtals hafa þessir flokkar bara 44 þingmenn en það þarf 90 til að styðja stjórnina og verja hana falli. Troels Lund Poulsen þyrfti því stuðning Lars Løkkes Rasmussens og flokks hans, Moderaterne.
Hnútukast á milli Poulsens og Lars Løkkes
Poulsen skaut á Lars Løkke með því að segja að tími væri kominn til að velja pólitísk stefnumál fram yfir einstaklinga og gaf þannig í skyn að þó að stefna nýrrar stjórnar myndi verða mjög í anda stefnu Moderaterne vildi Lars Løkke ekki vera með því hann fengi ekki ráðherraembætti. Lars Løkke svaraði með því að segja að hann væri sammála því að Venstre hefði kúvent í mörgum málum sem flokkurinn hefði lagt áherslu á í kosningabaráttunni, til dæmis að skera niður útgjöld til þróunaraðstoðar um 28 prósent, nú ætti ekki að skera, það ætti ekki að snúa baki við Mannréttindasáttmála Evrópu. Það hugnaðist sér og það væru margir jákvæðir hlutir í stefnugrundvelli Poulsens og hann þekkti þá úr eigin stefnuskrá en ríkisstjórn snerist um meira en það.
Líklegast að Mette Frederiksen fái aftur umboðið
Það var því ekki að heyra að Lars Løkke væri þess fýsandi að taka þátt í hægristjórn og það eru ekki margir í Danmörku sem hafa trú á að Troels Lund Poulsen takist að mynda minnihlutastjórn. Christina Cordsen, stjórnmálaskýrandi Danmarks Radio, sagði að líklegast væri, með öllum mögulegum fyrirvörum, að Mette Frederikssen fengi umboðið og þetta endaði með mið-vinstri stjórn Jafnaðarmanna, Sósíalíska þjóðarflokksins, Moderaterne og Radikale sem reynt hefði verið að mynda áður en Troels Lund Poulsen fékk konunglegt umboð til stjórnarmyndunar.
Enginn aufúsugestur á Grænlandi
Heimsókn Jeffs Landry, ríkisstjóra í Lousiana sem er sérlegur sendimaður Bandaríkjaforseta, heppnaðist ekki sérstaklega vel. Hann kom óboðinn til Grænlands en fékk að hitta Jens-Frederik Nielsen, formann landsstjórnar Grænlands, og Múte B. Egede, utanríkisráðherra. Þeir leyfðu fjölmiðlum ekki að taka myndir en eftir fundinn gerðu þeir grein fyrir hvað þeir hefðu tjáð Landry. Þeir segja að þeir ætli ekki að hefja samningaviðræður við hann, það sé þegar í gangi ferli á milli stjórna Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands um samskipti ríkjanna og kröfur Trumps um yfirráð. Landry segir að Grænlendingar geti þakkað Trump áhuga heimsins á landinu. Í föruneyti Landrys var bandarískur læknir, Joseph Griffin, sem ætlaði að kynna sér heilbrigðismál. Hann fékk einnig kuldalegar móttökur, Grænlendingar segja að þeir hafi ekkert að læra af Bandaríkjunum í heilsugæslumálum.
Aukin bjartsýni í Úkraínu
Harðir bardagar og miklar drónaárásir hafa staðið í árásarstríði Rússa gegn Úkraínu en það ríkir aukin bjartsýni meðal Úkraínumanna, kannski með hækkandi sól, kannski vegna betra gengis á vígvellinum. Bengt Norberg, fréttamaður sænska ríkissjónvarpsins, ræddi við Oleksöndru Matviychuk, sem er formaður mannréttindasamtakanna Center for Civil liberties sem fengu friðarverðlaun Nóbels 2022. Hún segir að Úkraínumönnum finnist að átökin og þróun stríðsins hafi breyst Úkraínmönnum í hag. Bengt Norberg segir að þessi tilfinning Úkraínumanna sé byggð á staðreyndum, Úkraínumenn vinni meira land en Rússar, drónatækni Úkraínu minnki manntjón og geri Rússum afar erfitt fyrir, bæði á víglínunni og langt inn í Rússland.
„Úkraína getur unnið stríðið“
Í hlaðvarpinu The World sem Richard Engel og Yalda Hakim, fréttamenn SKY sjá um, var rætt við Phillips O'Brien prófessor við St. Andrews-háskóla í Skotlandi. Hann er varnarmálasérfræðingur og forstöðumaður utanríkismálastofnunar háskólans. Hann tekur undir að hlutirnir hafi breyst frá því í fyrra, þá hafi virst sem Rússar hefðu yfirhöndina. Það sem væri breytt væri að á mörgum sviðum hefðu Úkraínumenn núna frumkvæðið og þeim gengi betur en í fyrra. O'Brien segir líka að það sé rangt að Úkraína geti ekki unnið stríðið. Hann bendir á að mannfall Rússa sé gríðarmikið, þeir hafi misst yfir 30 þúsund hermenn í mars og apríl, Úkraína vegi hart að efnahag Rússlands með árásum á olíuútflutning þeirra og drónaárás á Moskvu hafi haft mikil sálræn áhrif, borgarbúar hafi hingað til talið að þeir væru óhultir enda væri borgin með fleiri loftvarnakerfi en nokkur önnur í heiminum. Svo sagði hann að Úkraínumenn óskuðu enn hjálpar, það væri hægt að sigra rússneska herinn og rússneska ríkið væri ekkert alltof sterkt.
Fóru bónleiðir til búðar
Donald Trump og Vladimír Pútín hafa báðir heimsótt Xi Jinping, forseta Kína, undanfarna daga. Trump vildi fá Xi Jinping til að hafa áhrif á Írana og beita sér í stríðinu við Persaflóa og Pútín vildi fá samning um gasleiðslu frá Rússlandi til Kína en það var ekki gengið frá neinum slíkum samningum. Í yfirlýsingu eftir fundinn var talað um náin tengsl og aukið samstarf en ekkert handfast var nefnt svo það virðist sem engar meiri háttar ákvarðanir hafi verið teknar. Bæði Trump og Pútín virðast því hafa farið bónleiðir til búðar.
Rússar hafa veikst, Kínverjar styrkst
Frá því að Pútín kom fyrst í heimsókn til Kína sem forseti um aldamótin hefur orðið umtalsverð breyting á sambandi Rússlands og Kína. Rússland hefur veikst og Kína er klárlega orðið annað mesta efnahags- og hernaðarveldi heimsins. Rússar þurfa miklu meira á Kínverjum að halda en öfugt. Kínverjar segjast vera hlutlausir í árásarstríði Rússa í Úkraínu. Í raun er hæpið að Rússar gætu haldið stríðinu áfram ef Kínverjar lokuðu á samskipti og viðskipti eins og vestræn ríki hafa gert.
