Nú styttist óðum í sólmyrkvann miðvikudaginn 12. ágúst.

Á allstóru svæði vestast á Íslandi verður um almyrkva að ræða og mun standa í 1–2 mínútur laust fyrir klukkan 6 síðdegis, lengst á Látrabjargi í 2 mínútur og 13 sekúndur.

Allar upplýsingar um tíma og lengd sólmyrkvans má finna á frábærum vef Sævars Helga Bragasonar, þar sem eru líka ógrynni af öðrum upplýsingum.

Sjá hér.

En hérna er aftur á móti greinin mín frá því gær, þar sem sagði frá eldgosum á Tunglinu fyrir ævalöngu.

Þrjár gerðir

Gerðir sólmyrkva eru þrjár.

Deildarmyrkvi (á ensku „partial eclipse“) kallast það þegar Tunglið fer aðeins fyrir hluta Sólarinnar, séð frá Jörðu, og nær ekki að hylja hana alveg.

Almyrkvi (á ensku „total eclipse“) verður svo þegar Tunglið hittir nákvæmlega á alla Sólina svo hún hverfur öll á bak við það og myrkvast fullkomlega.

Almyrkvi eða eldhringur

En það segir sig sjálft að utan þess svæðis á Jörðinni þar sem almyrkvi verður, þar er töluvert breiðara svæði þar sem verður deildarmyrkvi. Þaðan frá séð nær Tunglið ekki að hylja Sólina alla. Þann 12. ágúst mun deildarmyrkvi sjást um allt Ísland. Jafnvel austast á landinu mun Tunglið hylja rúm 95 prósent sólarkringlunnar.

Þriðja tegundin nefnist hringmyrkvi en „annular eclipse“ á ensku. Þá hittir Tunglið beint á Sólina en svo vill til að það er þá svo fjarri Jörðinni að það nær ekki að hylja Sólina alveg alla.

Eldhringur

Umhverfis skuggann á sólarkringlunni verður þá það sem kallað er „eldhringur“.

Ástæðan fyrir eldhringnum er sú að braut Tunglsins um Jörðina er ekki fullkominn hringur, heldur sporöskjulaga og það munar tæpum 43.000 kílómetrum á fjarlægðinni milli Tungls og Jarðar, eftir því hvar í sporöskjubrautinni Tunglið er statt.

Þegar mestu munar, sem er að vísu sjaldnan, þá ku muna tæplega fjórum sinnum þvermáli Jarðar á minnstu og mestu fjarlægð milli Jarðar og Tungls.

Almyrkvi fyrir tilviljun

Þegar Tunglið er næst Jörðu er það í 356.400 kílómetra fjarlægð en þegar það er fjærst er það 399.300 kílómetra í burtu.

Þarna munar 12 prósentum. Og þegar Tunglið er sem fjærst okkur þegar sólmyrkvi verður, þá verður sem sé um hringmyrkva að ræða.

Athugið að það er hreinasta tilviljun að við erum uppi á tíma þegar Sólin og Tunglið virðast nokkurn veginn nákvæmlega jafn stór á himninum og almyrkvar eru því mögulegir.

Eins og þegar hefur komið fram færist Tunglið smátt og smátt fjær Jörðinni. Sá tími mun því koma að Tunglið mun hafa minnkað svo mikið frá Jörðinni séð að það getur ekki lengið hulið sólina, jafnvel ekki þegar það er næst Jörðinni.

Almyrkvar óhugsandi

Þá munu afkomendur okkar, ef einhverjir verða, ekki lengur geta upplifað almyrkva.

„Ef einhverjir verða,“ segi ég vegna þess að það er alveg óvíst að þá verði nokkrir afkomendur manna yfirleitt til á Jörðinni.

Þetta er nefnilega ekki alveg yfirvofandi.

Það munu víst líða einar 600 milljónir ára þangað til þetta gerist – að almyrkvar verða óhugsandi.

En þá er næst frá því að segja að sólmyrkvar eru um þessar mundir ekki eins fátíðir og sumir halda. Á hverju einasta ári verða að minnsta kosti tveir sólmyrkvar einhvers staðar á Jörðinni og sum árin verða þeir allt að fimm.

Um það bil 40 prósent þeirra eru eingöngu deildarmyrkvar. Hvergi á Jörðinni nær Tunglið þá að hylja Sólina að fullu.

Almyrkvar 27 prósent

Um það bil 33 prósent myrkva ná því að verða hringmyrkvar á einhverjum stað á Jörðinni. 

En sjaldgæfastir eru almyrkvar. Í 27 prósentum tilvika hylur Tunglið alla Sólina á einhverjum bletti eða öllu heldur ræmu Jarðar. Að sjálfsögðu verða svo deildarmyrkvar á jöðrum þessarar ræmu.

Þetta þýðir að á um það bil 18 mánaða fresti verður almyrkvi á Sól einhver staðar á Jörðinni.

Það kann að virðast ansi oft. Svo oft að það ætti varla að teljast til mikilla tíðinda.

En þá ber að hafa tvennt í huga.

Almyrkvar á 375 ára fresti

Í fyrsta lagi verður allstór hluti almyrkva á óbyggðum svæðum Jarðar eða á úthafinu og því fá eða engin sem verða vitni að þeim – nema þá með ærinni fyrirhöfn.

Og í öðru lagi er skuggi Tunglsins þrátt fyrir allt svo lítill þar sem hann rennir sér eftir yfirborði Jarðar að það er mjög sjaldgæft að almyrkvi sjáist frá sama blettinum á Jörðinni.

Raunar hefur verið reiknað út að að meðaltali gerist það aðeins á 375 ára fresti. Því er í raun óvenju stutt milli almyrkva á Íslandi nú því síðast varð almyrkvi hér á landi 1954, eða fyrir aðeins 72 árum. Hann var þó ekki á sama stað á landinu og almyrkvinn nú í ágúst, því hann sást aðeins í Vík í Mýrdal og Vestmannaeyjum.

Deildarmyrkvi var þó náttúrlega sjáanlegur mun víðar.

Í grein á morgun verður hugað að því þegar menn byrjuðu fyrst að reyna að skilja sólmyrkva.

Þá munu afkomendur okkar, ef einhverjir verða, ekki lengur geta upplifað almyrkva