Því mega samtökin þiggja eins mikinn pening í frjáls framlög og þeim sýnist, jafnvel erlendis frá og nafnlaust.
Já til að SJÁ segjast ekki hafa í hyggju að opinbera bókhaldið enda séu fjárframlög trúnaðarmál. Áfram Ísland segjast ekki hafa ákveðið hvort bókhaldið verði birt.
Hvorki Áfram Ísland né Já til að SJÁ segjast hafa þegið framlög erlendis frá.
Einstakar Facebook-auglýsingar toppurinn á ísjakanum
Opinber gögn frá Meta sýna að samtökin Áfram Ísland hafi síðasta mánuðinn varið um 700 þúsund krónum í auglýsingadreifingu á miðlum Meta (nánar tiltekið á tímabilinu 4. júlí til 2. ágúst). Jafnframt vörðu félagasamtökin Já til að Sjá (SJÁ) um 70 þúsund krónum á miðlinum og stjórnmálaflokkurinn Viðreisn um 100 þúsund krónum, ef aðeins er litið til þeirra auglýsinga sem varða atkvæðagreiðsluna sjálfa.
Þessar fjárhæðir sýna samt aðeins toppinn á ísjakanum enda ná þær einvörðungu utan um auglýsingar á Instagram, Facebook og öðrum miðlum á vegum Meta. Þær ná ekki utan um framleiðslukostnað auglýsinganna, auglýsingadreifingu á öðrum vettvangi – hvað þá annan kostnað við kosningabaráttu, svo sem rekstur kosningaskrifstofu og viðburðahald um allt land.
Það er nefnilega dýrt að reka kosningabaráttu, en hvaðan koma þessir peningar?
Engar hömlur á frjálsum framlögum
Flest þeirra félagasamtaka sem heyja kosningabaráttu um þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst eru fjármögnuð með frjálsum framlögum ýmist frá fólki eða fyrirtækjum í landinu.
Vissulega hafa Evrópuhreyfingin og Heimssýn þegið tíu milljónir hvor í styrk undir þeim formerkjum að samtökin myndu bæði efla opinbera umræðu um atkvæðagreiðsluna.
Ólíkt því sem tíðkast með stjórnmálaflokka er ekkert sett hámark á þá styrki sem einstaklingur eða fyrirtæki getur gefið til félagasamtaka. Sömuleiðis þurfa félagasamtök ekki að birta ársreikninga sína á opinberum vettvangi en það þurfa stjórnmálasamtök að gera.
Hvers vegna eru takmörk á fjárframlögum til stjórnmálaflokka?
Í lögum um fjármál stjórnmálasamtaka frá 2006 er kveðið á um hámark á fjárframlögum fyrirtækja og einstaklinga til stjórnmálaflokka. Á móti fá flokkar opinbera styrki úr ríkissjóði.
Tilgangurinn með upptöku opinberu styrkjanna og hámarksins var að draga úr hættu á hagsmunaárekstrum, auka gagnsæi og tryggja sjálfstæði flokkanna frá fjársterkum einkaaðilum.
Í dag má hver og einn lögaðili aðeins styrkja stjórnmála flokk um 500 þúsund krónur á ári.
Í nýrri skýrslu Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE) um atkvæðagreiðsluna í ágúst er bent á að félagasamtök sem þessi lúti ekki sömu reglum um gagnsæi eða banni við nafnlausum eða erlendum styrkjum.
Viðmælendur skýrsluhöfunda telja þetta geta gert fjársterkum aðilum, innlendum sem erlendum, auðvelt fyrir að hafa áhrif á kosningabaráttuna. Þá er bent á að Ríkisendurskoðun fái ekki fjárhagsskýrslur í hendurnar fyrr en eftir að kosningar eru búnar og hafi ekki heimild til að beita sektum eða viðurlögum sjálf.
ÖSE nefnir að íslensk lög kveði ekki á um að félagasamtök eða frumkvæðishópar sem taka þátt í kosningabaráttunni þurfi að skrá sig opinberlega sem „kosningasamtök“. Hver sem er má hefja herferð án þess að tilkynna það til kjörstjórnar.
Í Bretlandi þurfa öll félagasamtök eða einstaklingar sem ætla að eyða meira en ákveðinni lágmarksupphæð í tiltekna kosningabaráttu að skrá sig sem viðurkenndan „þriðja aðila“ hjá kjörstjórn. Um leið eru þeim sett takmörk á útgjöldum, bann við framlögum frá erlendum aðilum og gert skylt að opna bókhaldið.
Fjárframlögin „trúnaðarmál“ sem ekki megi gefa upp
Fréttastofa spurði bæði kosningastjóra Já til að sjá og Áfram Íslands hvort þeir vildu opna bókhaldið.
„Við fylgjum settum reglum fyrir félagasamtök og þau framlög sem við höfum fengið eru trúnaðarmál nema annað sé tekið fram. Þetta er kannski frekar spurning til stjórnvalda, hvernig umgjörðin á frjálsum félagasamtökum er,“ svarar Kolbeinn Arnarson, kosningastjóri Sjá.
„Það hefur ekki verið tekin ákvörðun á þessum tímapunkti hvort bókhaldið verður gert opinbert að afstaðinni kosningu eða ekki,“ svarar Andri Steinn Hilmarsson, annar tveggja kosningastjóra Áfram Ísland.
Hvorki fulltrúar Áfram Ísland né Já til að sjá segjast hafa þegið framlög frá stjórnmálasamtökum eða erlendum aðilum.
„Það eru engin stjórnmálasamtök búin að styðja okkur en eðli atkvæðagreiðslunnar samkvæmt er fólk úr ákveðnum flokkum sem er búið að leggja okkur lið,“ viðurkennir Kolbeinn hjá SJÁ.
Bæði fulltrúar SJÁ og Áfram Ísland svöruðu þó neitandi spurð hvort þau hefðu þurft að afþakka nokkurt framlag.
Að öðru leyti vilja bæði samtökin lítið gefa upp um fjárhagsstöðu sína; hvorki hversu miklu þau hafa safnað né hversu mikið aðilar leggja til. Samtökin vilja heldur ekki gefa upp hve miklu ráðstöfunarfé sé gert ráð fyrir í fjárhagsáætlun.
„Við ætlum ekki að fara út í einstaka styrki,“ segir Agla Eir Vilhjálmsdóttir, annar kosningastjóri Áfram Íslands. „En það eru einstaklingar og fyrirtæki um allan bæ sem hafa styrkt baráttuna.“
Þakka starf sjálfboðaliða
Kolbeinn hjá Sjá segir að stærsti kostnaðarliðurinn í rekstri kosningabaráttunnar séu auglýsingar, en einnig kosti það sitt að reka kosningaskrifstofu.
Andri hjá Áfram Ísland tekur í svipaðan streng. „Við erum auðvitað að halda fundi um allt land og töluverður kostnaður fer í slíka fundi og að leigja salarými. Svo er ýmislegt annað tilfallandi, það þarf að framleiða auglýsingaefni og fræðslumyndbönd, birta þau og svo sjá til þess að þau [sjálfboðaliðar] fái eitthvað að borða.“
Hreyfingarnar tvær hafa gripið til fleiri fjármögnunarráða en aðeins frjálsra framlaga, heldur eru þær einnig farnar að selja varning sem merktur er slagorðum hreyfingarinnar, svo sem derhúfur.
Þó að mikill kostnaður fylgi kosningabaráttunni segja fulltrúar beggja hreyfinga að starfsemin sé mest megnis keyrð áfram af sjálfboðaliðum.
Þótt það kosti sitt að halda þeim vel fóðruðum kveðast bæði Kolbeinn hjá Sjá, og Andri og Agla hjá Áfram Ísland, ekki geta þakkað sjálfboðaliðum sínum nóg fyrir sitt framlag.
Hvers vegna eru takmörk á fjárframlögum til stjórnmálaflokka?
Í lögum um fjármál stjórnmálasamtaka frá 2006 er kveðið á um hámark á fjárframlögum fyrirtækja og einstaklinga til stjórnmálaflokka. Á móti fá flokkar opinbera styrki úr ríkissjóði.
Tilgangurinn með upptöku opinberu styrkjanna og hámarksins var að draga úr hættu á hagsmunaárekstrum, auka gagnsæi og tryggja sjálfstæði flokkanna frá fjársterkum einkaaðilum.
Í dag má hver og einn lögaðili aðeins styrkja stjórnmála flokk um 500 þúsund krónur á ári.
