Nærri 38 ár eru liðin síðan flugvél Pan Am var sprengd yfir skoska bænum Lockerbie en réttarhöld í málinu eru í undirbúningi. Þeim var þó frestað skyndilega í ágúst þegar ný sönnunargögn komu fram.
Michelle Ciulla Lipkin, sem missti föður sinn í hryðjuverkunum, telur réttarhöldin geta markað einhvers konar endalok. Er von um að þessi réttarhöld leiði sannleikann loks í ljós? Eða er hann kannski löngu kominn í ljós?
Mannskæðustu hryðjuverk í sögu Bretlands
Klukkan 18:25 þann 21. desember árið 1988 tók Boeing 747 breiðþota á loft frá Heathrow flugvelli í London. Hún var á leiðinni til New York og þaðan á lokaáfangastað: Detroit í Michigan.
Klukkan 19:03, um hálftíma eftir flugtak frá London, sprakk vélin, skrokkurinn rifnaði í sundur og logandi flakið hrapaði til jarðar úr 31 þúsund feta hæð beint yfir skoska bænum Lockerbie.
Öll 259 sem voru um borð fórust. Á jörðu niðri dóu ellefu íbúar Lockerbie. Alls 270 manns frá 21 einu landi - 190 voru frá Bandaríkjunum.
Michelle Ciulla Lipkin missti pabba sinn Frank Ciulla í sprengingunni. Hún er nú stjórnarformaður í samtökum sem heita Fórnarlömb flugs Pan Am 103. Hún var 17 ára þegar hún missti pabba sinn.
Frank pabbi hennar var 45 ára þegar hann lést og hún á tvö eldri systkini. Hann lét því eftir sig eiginkonu og þrjú börn. Samtökin sem Michelle er í forsvari fyrir voru stofnuð strax árið 1989. En fjölskylda hennar tók ekki þátt í starfinu strax í byrjun.
Þau fylgdust með úr fjarlægð - voru ánægð með starfið en áttu erfitt með að taka beinan þátt því sorgin var yfirþyrmandi.
En fyrir nokkrum árum komst Lockerbie aftur í nokkurs konar hámæli og þá fór Michelle að taka þátt í starfinu. Hún er fjölmiðlafræðingur og sérfræðingur í miðlalæsi og henni er annt um hvernig fjallað er um þetta flókna og sorglega mál.
„Við báðum ekki um það“
„Umfjöllun um Pan Am 103 er ekkert nýtt fyrir okkur. Hvort sem það eru fréttir, heimildamyndir, heimildaþættir eða hlaðvörp. En síðustu misseri höfum við þurft að velta því fyrir okkur hvað gerist þegar málið er dramatíserað fyrir leikna þætti.“
Tvær leiknar seríur komu út nýverið. Lockerbie: Search for Truth eða leitin að sannleikanum kom út í fyrra. Þar er Jim Swire aðalsöguhetjan, hann er breskur og missti dóttur sína. Breski óskarsverðlaunaleikarinn Colin Firth leikur Swire.
Svo er það Bombing of Pan Am 103 sem kom út á þessu ári.
Ég spyr Michelle hvort hún hafi séð þáttaraðirnar og hvað fjölskyldunni finnist um þær. „Þær eru ótrúlega ólíkar. Ég horfði auðvitað á þær báðar. Mér þykir mikilvægt sem aðstandanda að vita hvernig sagan er sögð.“
En það var ekki auðvelt fyrir aðstandendur að horfa. „Við vildum ekki að atburðirnir yrðu dramatíseraðir á neinn hátt, við báðum ekki um það,“ segir hún.
Það er nokkuð ljóst að henni þykir ekki mikið til seríunnar, sem skartar Colin Firth, koma. Michelle hefur kallað þá seríu hörmungaklám, og stendur við það. Henni þykir atburðirnir - sem eru nógu hræðilegir fyrir - ýktir.
Öðru máli gegnir um hina þættina, sem er nú aðgengilegir á Netflix. Michelle segir að framleiðendur þeirrar seríu hafi verið í góðu sambandi við aðstandendur. Fjölskylda hennar kemur meira að segja við sögu í þáttunum.
Í einum þætti ræðir bandarísk embættiskona við bónda í Lockerbie sem fann lík manns sem heitir Frank - pabba Michelle. Hún fer síðar heim til Mary Lou, móður Michelle, segir henni frá því og að fjölskyldan sé velkomin í heimsókn til þeirra sem fundu Frank.
„Það skiptir máli hvernig sagan er sögð,“ segir Michelle. Hún segir framleiðendurna hafa gefið sér tíma í að ræða við þau og hafi augljóslega hlustað vel. Að hennar mat náði Bombing of Pan Am 103 vel utan um kjarna málsins.
Lockerbie snýst um samstöðu, fólkið í bænum tók höndum saman, aðstandendur fórnarlamba sameinuðust og rannsakendur einnig. Það er kjarninn finnst Michelle: samvinna og samstaða.
Aðeins einn sakfelldur hingað til
Við heyrum meira frá henni á eftir en nú skulum við rifja upp fyrri réttarhöldin í málinu. Aðalumfjöllunarefnið hér eru nýju réttarhöldin svo við ætlum að fara hratt yfir sögu.
„Libíustjórn hefur samþykkt að framselja mennina tvo Ali al-Megrahi og Lamen Pima til Hollands eigi síðar enn 6. apríl næstkomandi. Rétta yfir þeim samkvæmt skoskum lögum í Rotterdam borg í Hollandi þar sem Líbíumenn þvertóku fyrir að framselja mennina til Bandaríkjanna eða Skotlands á þeim rökum að þar ættu þeir ekki von á sanngjörnum réttarhöldum,“ segir í frétt RÚV frá árinu 2000.
Mennirnir tveir sem réttað var yfir eru frá Líbíu, Abdelbaset al-Megrahi og Lamin Khalifah Fhimah. Réttarhöldin hófust í maí árið 2000, meira en ellefu árum eftir árásina. Al-Megrahi var yfirmaður öryggismála hjá Libyan Arab Airlines og Fhimah stöðvarstjóri flugfélagsins á Möltu. Báðir voru tengdir inn í líbíska leyniþjónustu einræðisherrans Muammar Gaddafi sem þá var við völd.
Al Megrahi og Fhimah voru sakaðir um að hafa komið ferðatösku með sprengju um borð í flugvél sem fór frá Möltu til Frankfurt í Þýskalandi. Taskan var skráð þannig að í Frankfurt fór hún áfram í vél Pan Am sem fór þaðan til London.
„Líbískur leyniþjónustumaður fundinn sekur“
Á þriðja hundrað báru vitni en látum nægja hér að nefna þrjú lykilvitni.
Númer eitt Anthony Gauci verslunareigandi á Möltu. Gauci bar kennsla á al-Megrahi sem þann sem kom í fataverslunina Mary's house og keypti flíkur sem voru eins og þær sem fundust í brúnu Samsonite töskunni sem bar sprengjuna.
Númer tvö Abdul Majid Giaka fyrrverandi starfsmaður Libyan Arab Airlines á Möltu. Hann var líka gagnnjósnari, vann fyrir líbísku leyniþjónustuna en veitti þeirri bandarísku upplýsingar á laun. Giaka sagðist fyrir rétti hafa séð al-Megrahi og Fhimah mæta á flugvöllinn í Möltu með brúna Samsonite ferðatösku. Þá sagði hann Fhimah hafa geymt 10 kíló af sprengiefni í skrifborði sínu. Dómararnir komust þó að þeirri niðurstöðu að hans framburður væri ekki trúverðugur. Í yfirheyrslum kom í ljós að CIA hafði þótt hann óáreiðanlegur og taldi hann segja bara það sem hentaði til þess að fá greitt.
Númer þrjú Edwin Bollier einn stofnenda svissneska fyrirtækisins Mebo. Mebo framleiddi tímastilla eins og þann sem var notaður til þess að tímastilla sprengjuna sem komið var um borð í Pan Am. Bollier bar vitni um að 20 stykki hefðu verið seld til líbíska hersins. Hans framburður var dreginn í efa en síðar kom í ljós að hann hafði unnið náið með líbískum yfirvöldum, og rannsakendur í Skotlandi litu á hann um tíma sem einn hinna grunuðu í málinu.
Réttarhöldin stóðu yfir í 36 vikur. Eftirfarandi er fyrirsögn á forsíðu Morgunblaðsins 1. febrúar 2001: „Líbískur leyniþjónustumaður fundinn sekur um hryðjuverkið yfir Lockerbie.“
Al-Megrahi var sakfelldur en Fhimah ekki. Fhimah var sýknaður því dómarar töldu ekki hægt að sanna að hann hefði verið viðriðinn hryðjuverkin. Allar götur síðan hefur niðurstaðan verið dregin í efa af ýmsum ástæðum.
Gauci, verslunareigandinn á Möltu, var yfirheyrður að minnsta kosti 19 sinnum af lögreglu - fyrir réttarhöldin - og sagði víst ekki alltaf nákvæmlega sömu söguna. Þá kom síðar í ljós að bandarísk stjórnvöld höfðu greitt honum 2 milljónir dollara og bróður hans 1 milljón. Þetta hefur gert vitnisburð Gauci afar tortryggilegan.
Trúir að al-Megrahi sé saklaus
Sem sagt, al-Megrahi var dæmdur í lífstíðarfangelsi í Skotlandi. En þar sem vafi vofði yfir dómnum og réttarhöldunum hélt fólk áfram að geta í eyðurnar og ýmsar kenningar spruttu upp.
Einn aðstandenda sem hefur verið áberandi er Jim Swire, hann missti dóttur sína Floru í árásinni. Hann er aðalsöguhetja þáttanna Lockerbie: leit að sannleikanum muniði. Swire trúði og trúir því enn að al-Megrahi hafi verið saklaus.
Hann vingaðist meira að segja við hann og lýsti honum sem 271. fórnarlambi voðaverkanna. Al-Megrahi var sleppt úr haldi í Skotlandi 2009 af mannúðarástæðum eftir að hafa greinst með krabbamein. Honum var fagnað eins og hetju við heimkomuna til Líbíu, hann lést svo af veikindum sínum árið 2012.
Swire vill meina að Íran hafi í raun staðið að baki Lockerbie-hryðjuverkunum. Það hafi verið hefnd þeirra fyrir það að Bandaríkjaher skaut niður íranska farþegaflugvél í júlí 1988 - rétt um á hálfu ári áður.
Aðrir benda á að stjórnvöld í Líbíu hafi einnig haft ástæðu til að hefna sín. Árið 1986 gerðu Bandaríkjamenn loftárásir á Líbíu. Einræðisherrann Gaddafi sagði barnunga kjördóttur sína hafa látist í þeim árásum. Um það er þó deilt en árásirnar voru sannarlega gerðar, meðal annars á eitt af heimilum Gaddafis.
Talandi um Gaddafi, fall hans og byltingin í Líbíu áttu sannarlega eftir að setja mark sitt á Lockerbie-rannsókina.
Árið er 2011 er hið svokallaða arabíska vor í hámæli. Mótmæli gegn víðtækri spillingu og ógnarstjórn Gaddafis urðu að borgarastyrjöld og NATO greip inn í með loftárásum. Á endanum var Gaddafi handsamaður og drepinn af uppreisnarmönnum.
Þá leit ýmislegt sem var á huldu dagsins ljós. Þegar höfuðborgin Trípólí féll í hendur uppreisnarmanna varð fjöldinn allur af rammgirtum skrifstofum leyniþjónustunnar aðgengilegur. Einn þeirra sem fór á stúfana er Ken Dornstein. Hann missti bróður sinn David í Lockerbie-árásinni.
Í heimildarþáttunum My Brother´s Bomber eða Tilræðismaður bróður míns frá árinu 2015 er fylgst með Ken í leit að mönnum sem voru á lista rannsakenda um grunaða. Þeir voru margir ef ekki allir frá Líbíu svo þangað fór hann.
Þar komst hann að því að þeir voru flestir látnir og fljótlega fór rannsókn hans að hverfast um einn mann. Mann sem þangað til hafði ekki tekist að hafa upp á. Sá átti að vera sprengjusérfræðingurinn, sá sem kunni að setja sprengjuna saman. Það var eins og að eltast við draug sagði Richard Marquise, sem vann að rannsókn FBI á Lockerbie í viðtali við Ken.
Til að gera langa sögu stutta þá finnur Ken manninn. Hann heitir Abu Agila Masud. Hann gengur líka undir nafniu Abu Agila Mohammad Kheir Al-Marimi en notum hið fyrrnefnda hér.
Töluverð tengsl við al-Megrahi
Vitað er að hann var í sama flugi og al-Megrahi þegar hann fór frá Möltu heim til Líbíu 1988, sama dag og flugvélin sprakk yfir Lockerbie. Abu Agila var líka leitað eftir sprengingu á skemmtistað í Berlín árið 1986. Abu Agila var líka í bílnum sem sótti al-Megrahi þegar hann kom heim úr fangelsinu í Skotlandi og var fagnað eins og hetju árið 2009.
Og Abu Agila er maðurinn sem nú situr í haldi í Bandaríkjunum grunaður um að hafa búið til sprengjuna sem var sett í flug Pan Am 103.
„Ef þú hefðir sagt við mig árið 1988 að við værum hér árið 2026 að ræða komandi réttarhöld yfir þeim sem bjó til sprengjuna hefði ég sagt: Þú hlýtur að vera að grínast?“
Michelle segir engan hafa búist við því að baráttan yrði áratugalöng. Réttarhöldin áttu reyndar að hefjast í ágúst en var frestað á síðustu stundu vegna nýrra sönnunargagna í málinu. Búist er við að þau hefjist loks í janúar á næsta ári.
Michelle er þakklát fyrir að Abu Agila Masud fari loks fyrir dóm. Hún hefur trú á að réttarhöldin eigi eftir að leiða í ljós frekari upplýsingar um atburðarásina. Fjölskyldan vonast til að réttlætinu verði fullnægt að einhverju leyti.
Margir spyrja sig hvers vegna þetta taki svona langan tíma. Í desember verða komin 38 ár frá hryðjuverkaárásinni yfir Lockerbie. Eins og við höfum komist að þá teygir þetta mál anga sína víða um heim, sem gerir hlutina vissulega flóknari.
Fall Gaddafi hafði mikið að segja eins og við höfum komist að og það virðast enn koma fram ný gögn í málinu.
Það er ótrúlegt, segir Michelle, að réttarhöldin hafi verið við það að hefjast en þá hafi komið fram gögn sem þóttu svo mikilvæg að verjendur, saksóknari og dómari þurftu meiri tíma.
„Ef það er eitthvað sem fjölskyldur þeirra sem fórust í Pan Am 103 hafa þá er það þolinmæði,“ segir Michelle. Þau geti allt eins beðið örlítið lengur.
Þá er það stóra spurningin. Býst hún við að þessi réttarhöld geti orðið til þess að hægt verði að setja að minnsta kosti einhvers konar punkt við þetta hræðilega mál?
„Það er mjög góð spurning. Ég trúi því að þau geti markað einhvers konar endalok.“
Þau verði þó aldrei endanleg sátt eða uppgjör fyrir fjölskyldurnar - það er jú ekkert sem færir þeim ástvini sína aftur. En hvað varðar rannsókn málsins hafa þau trú á að réttarhöldin færi þeim það réttlæti sem þau eiga skilið.
Fyrir Michelle og þá aðstandendur sem hún talar fyrir leikur enginn vafi á hvað gerðist. Ógrynni af upplýsingum hafa þegar komið fram. Bækur, heimildarseríur o.s.frv.
„Við vitum hvað gerðist. Það eru kenningar á sveimi, sem halda ekki vatni, og standa í vegi fyrir sannleikanum. En við vitum sannleikann og nú þarf bara að safna saman öllum smáatriðunum svo réttlætinu verði fullnægt.“
