Fjórtán ár eru liðin frá því að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) gerði fyrst athugasemdir við að íslensk stjórnvöld hefðu ekki uppfyllt svonefnda bókun 35 við EES-samninginn sem kveður á um forgang EES-reglna í íslenskum lögum. Samningsbrotamál var opnað fyrir tæpum áratug.
Stofnunin hefur nú ákveðið að höfða mál gegn ríkinu fyrir EFTA-dómstólnum í Lúxemborg sem sker úr ágreiningi um túlkun og beitingu EES-samningnum í EFTA-ríkjunum þremur.
Í fréttatilkynningu um málshöfðunina segir ESA að stofunin hafi lengi átt í samskiptum við íslensk stjórnvöld um bókun 35. Réttindi sem bókunin kveði á um hafi þrátt fyrir það enn ekki verið tryggð með fullnægjandi hætti í íslenskum lögum.
„Einstaklingar og fyrirtæki þurfa að geta treyst á þau réttindi sem þau njóta í krafti EES-samningsins á Íslandi. Við höfum þess vegna beðið EFTA-dómstólinn að úrskurða um það hvort að íslenska ríkið hafi uppfyllt skyldur sínar,“ segir í tilkynningunni.
Töldu sig hafa uppfyllt bókun 35 á tíunda áratugnum
Bókun 35 hefur orðið að pólitísku bitbeini undanfarin ár. Hún felur í einföldu máli í sér að ef íslensk lög sem innleiða EES-reglur stangast á við önnur íslensk lagaákvæði skuli innleiddu EES-reglurnar njóta forgangs.
Íslensk stjórnvöld töldu sig hafa uppfyllt skuldbindingar sínar með ákvæði í lögum um evrópska efnahagssvæðið árið 1993. Dómur Hæstaréttar um áratug síðar setti það í uppnám þar sem hann taldi ákvæðið ekki þýða að íslensk lög sem byggðu á EES-reglum gengu framar öðrum lagagreinum.
Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) lýsti fyrst yfir áhyggjum af því að dómar frá Hæstarétti Íslands gæfu til kynna að einstaklingar og fyrirtæki gætu ekki treyst á að íslensk lög veittu þeim réttindi í samræmi við EES-samninginn árið 2012.
ESA opnaði svonefnt samningsbrotamál í desember árið 2017. Þremur árum síðar lagði stofunin fram rökstutt álit um vanefndir Íslands.
Hæstiréttur Íslands staðfesti árið 2023 að ekki væri regla í íslenskum lögum sem tryggði stöðu innleiddra EES-réttinda í samræmi við svonefnda bókun 35.
Leggja fram frumvarp í fjórða sinn
Frumvörp að lögum sem áttu að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt bókuninni hafa þrisvar verið lögð fram á Alþingi frá 2023 í tíð tveggja ríkisstjórna en aldrei verið samþykkt. Þingmenn Miðflokksins stóðu meðal annars fyrir málþófi til að koma í veg fyrir framgang þess í fyrra.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra, lagði frumvarp um breytingu á lögum um EES fram í síðustu viku. Kristrún Frostadóttir, forsætisráðherra, hefur sagt að bókun 35 verði í forgangi á þessu þingi til þess að festa EES-samninginn í sessi.
Ríkisútvarpið sagði frá því fyrr í þessum mánuði að íslensk stjórnvöld hefðu vitað af því að málshöfðunin vofði yfir. Málið hefði verið í biðstöðu vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar um aðildarviðræður að Evrópusambandinu í síðasta mánuði.
