Albert Jónsson segir verulega skorta á upplýsingar um markmið íslenskra stjórnvalda með mögulegum aðildarviðræðum við Evrópusambandið, einkum varðandi sjávarútveg, yfirráð yfir auðlindum og erlendar fjárfestingar í útgerðum.
Í pistli sínum um Ísland og ESB segir Albert stöðu Íslands ólíka stöðu annarra ríkja sem hafa sótt um aðild að sambandinu.
Flest umsóknarríki hafi viljað leysa skýr og aðkallandi vandamál með aðild, svo sem að styrkja öryggi, lýðræði og réttarríki, tryggja markaðsaðgang eða fá fjárhagslegan stuðning til að byggja upp efnahag sinn.
Þessi sjónarmið eigi að hans mati ekki með sama hætti við um Ísland, sem sé auðugt lýðræðisríki með aðgang að innri markaði Evrópu í gegnum EES samninginn.
Segir íslensku leiðina óvenjulega
Albert segir Ísland eina ríkið í sögu ESB þar sem stjórnvöld hafi áhuga á aðild en telji jafnframt nauðsynlegt að halda sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi aðildarviðræður.
Stefna stjórnvalda virðist heldur ekki endilega vera að Ísland eigi að ganga í ESB, heldur að hefja viðræður til að sjá hvaða samningur standi til boða.
Hann telur þetta benda til þess að almenna sannfæringu skorti um að aðild sé æskileg og að óljóst sé hvaða vandamál henni sé ætlað að leysa.
„Það eru göt í umræðunni – stór göt,“ segir Albert og bendir á að aðeins rúmar þrjár vikur séu þar til kosið verði um hvort hefja eigi aðildarviðræður.
Óljóst hvað felst í yfirráðum
Albert tekur sérstaklega fyrir ummæli utanríkisráðherra, sem sagðist aldrei myndu skrifa undir samning sem tryggði ekki markmið Íslands og yfirráð í sjávarútvegsmálum.
Hann segir yfirlýsinguna skýra að því leyti að yfirráð séu sett fram sem skilyrði. Hins vegar hafi ekki verið útskýrt hvað stjórnvöld telji felast í slíkum yfirráðum eða hvernig þau eigi að tryggja í aðildarsamningi.
Að mati Alberts gæti Ísland ekki talist hafa áfram full yfirráð yfir sjávarútveginum ef landið gengi undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB.
Samkvæmt sáttmálum sambandsins hefur ESB vald til að setja reglur um verndun lifrænna auðlinda sjávar. Þar undir falla meðal annars ákvarðanir um heildarafla, kvóta, friðunaraðgerðir og samningar við önnur ríki um deilistofna.
Albert telur því að Ísland þyrfti varanlega undanþágu frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB til að geta haldið raunverulegum yfirráðum yfir málaflokknum.
Engin fordæmi séu fyrir slíkri undanþágu.
Erlendar fjárfestingar annað lykilatriði
Albert segir að Ísland þyrfti einnig undanþágu frá reglum ESB um frjálst flæði fjármagns til að geta áfram takmarkað erlendar fjárfestingar í íslenskum útgerðum.
Takmarkanirnar séu ætlaðar til að tryggja að erlendar útgerðir eða fjárfestar eignist ekki yfirráð yfir íslenskum aflaheimildum.
Að hans mati eru heldur engin fordæmi fyrir varanlegri undanþágu af þessu tagi, enda snerti hún eina af grundvallarreglum innri markaðar ESB.
Hann spyr því hvort stjórnvöld hafi fengið einhverjar vísbendingar frá sambandinu um að slíkar undanþágur gætu komið til greina.
Öll aðildarríki ESB þyrftu að samþykkja aðildarsamning Íslands.
Vísar til fyrri viðræðna
Albert rifjar upp að markmið Íslands í sjávarútvegsmálum hafi ekki náðst fram í aðildarviðræðunum sem hófust árið 2010.
Í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá árinu 2014 hafi komið fram að Ísland hefði þurft að leggja fram tímasetta áætlun um hvernig landið hygðist aðlagast löggjöf ESB í sjávarútvegsmálum.
Hann telur það sýna að sambandið hafi ekki verið tilbúið að samþykkja íslenska sjávarútvegskerfið óbreytt til frambúðar.
Albert vísar einnig til reynslu Norðmanna, sem reyndu í aðildarviðræðum á tíunda áratugnum að fá sérstaka niðurstöðu í sjávarútvegs- og byggðamálum.
Norðmenn fengu aðeins tímabundnar undanþágur og hefðu að lokum þurft að taka upp reglur ESB. Aðildarsamningurinn var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1994.
„Flest bendir til að ekki yrði unnt að ná fram í aðildarviðræðum nauðsynlegum undanþágum til að tryggja áframhaldandi íslensk yfirráð yfir sjávarútveginum,“ segir Albert.
Kallar eftir rauðum strikum
Albert segir stjórnvöld þurfa að leggja fram skýr samningsmarkmið áður en kosið verði um aðildarviðræður.
Kjósendur þurfi að vita hvaða undanþágur Ísland muni krefjast, hvaða hagsmunir verði ekki gefnir eftir og hvað yrði talið frágangssök í viðræðunum.
Þá þurfi að liggja fyrir hvort Ísland hyggist krefjast þess að standa utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB og hvort takmarkanir á erlendum fjárfestingum í útgerðum eigi að haldast óbreyttar.
Að hans mati er ekki nægilegt að segja að viðræður verði hafnar til að sjá hvað fáist út úr þeim.
Spyr hvaða vanda aðild eigi að leysa
Albert segir jafnframt að jafnvel þótt ESB féllist á skilyrði Íslands standi eftir grundvallarspurningin um hvers vegna Íslendingar eigi að sækjast eftir aðild.
Ísland sé meðal auðugustu ríkja heims og standi framarlega á mælikvörðum um lífskjör og velferð.
Landið glími vissulega við verðbólgu, háa vexti og veikleika í hagstjórn, en Albert telur þau vandamál að miklu leyti heimatilbúin.
Hægt sé að deila um hvort aðild að ESB og upptaka evru myndu lækka vexti og verðlag, en slík umdeild rök svari ekki hvaða skýra og aðkallandi vanda aðild eigi að leysa.
Hann segir hagsæld Íslands fyrst og fremst byggjast á auðlindum landsins til lands og sjávar og telur því mikilvægt að skýrt liggi fyrir hvaða áhrif aðild hefði á yfirráð yfir þeim.
„Hvaða slíkur vandi kallar á aðildarviðræður Íslands við ESB?“ spyr Albert.
