80% barna í 4.-5. bekk nota samfélagsmiðla, þrátt fyrir að hafa ekki aldur til. Þetta sýna niðurstöður nýrra Lýðheilsuvísa landlæknis sem kynntir voru í vikunni.
Í sumar kynnti Mennta- og barnamálaráðuneytið áform sín um lagasetningu sem bannar samfélagsmiðla fyrir ungmenni undir 15 ára. Sambærilegum lögum hefur verið komið á í mörgum löndum undanfarið.
Í Speglinum var rætt við Önnu Laufeyju Stefánsdóttur, tölvufræðing og sérfræðing hjá Stafrænni miðlun. Hún segir niðurstöður Landlæknis sláandi en ekki óvæntar.
Hvað er samfélagsmiðill?
Samkvæmt Vísindavefnum er ekki til ein algild eða einföld útskýring. Samfélagsmiðlar geta verið ólíkir og haft mismunandi eiginleika. Þó er hægt að draga fram nokkra þætti sem flestir samfélagsmiðlar eiga sameiginlega.
Þar geta notendur átt í samskiptum við aðra, þar er efni sem er búið til og deilt af notendum og þar deilir fólk persónulegum upplýsingum.
Anna Laufey segir mikilvægt að skilgreining á samfélagsmiðli sé skýr áður en sett verða lög um aldurstakmörk.
„Af því það er ekkert allt stafrænt skaðlegt að sjálfsögðu og ekki allar stafrænar vörur skaðlegar.“
Anna Laufey vill að horft sé í hönnunarþætti miðlanna, hvað er þar sem er skaðlegt.
„Þá erum við að hugsa um til dæmis sjálfvirka spilun, autoplay, endalaust skroll og það endar aldrei.“
Hún segir samfélagsmiðla vera ávanabindandi meðal annars vegna þess að efni þeirra veki sterkar tilfinningar, oftast neikvæðar.
YouTube og Snapchat
Einn af þessum miðlum er YouTube - sem oft er ekki litið á sem eiginlegan samfélagsmiðil en ber mörg einkenni slíks. Þar geta börn horft á óendanlegt magn af styttri og lengri myndskeiðum sem eru hönnuð til að halda þeim sem lengst við.
Snapchat er svo einn þeirra miðla sem njóta hvað mestra vinsælda meðal yngri kynslóða.
Anna Laufey segir YouTube vera TikTok í eins konar dulargervi.
„Og síðan Snapchat sem hefur oft verið suðað út úr foreldrum sem samskiptamiðill. Þú getur ekki verið í samskiptum við vini þína ef þú ert ekki með Snapchat.“
Anna Laufey segir Snapchat hins vegar vera margt annað en samskiptamiðil. Snapchat er byggt þannig að börn verða að tengjast aftur og aftur við appið og halda sönnun fyrir vináttu sinni.
„Og síðan náttúrulega eru öryggismálin, þeim er alveg hræðilega ábótavant,“ segir Anna Laufey.
Hún segir það algengt að óprúttnir aðilar reyni að komast í samband við ung börn í gegnum Snapchat og þeir komist jafnvel í tengsl við heilu bekkina með quick adds.
„Þú kemst bara í gegnum einn í bekknum og þá hefurðu aðgang að öllum bekknum.“
Nýjar tillögur frá Evrópusambandinu
Evrópusambandið kynnti í vikunni aldurstakmörk á samfélagsmiðla. Í tillögunum er lagt algjört bann við að börn yngri en 13 ára séu á samfélagsmiðlum.
13-15 ára börn mega nota samfélagsmiðla með yfirsýn og eftirliti foreldris. Þau sem hafa náð 15 ára aldri mega nota miðla sem hafa gengist við að vera hannaðir með velferð notenda í huga. Svokallaðir Safe by design.
Þar mega ekki vera ávanabindandi eða skaðlegir hönnunarþættir.
Það hafa því vissulega orðið breytingar og undanfarna mánuði hafa miklar umræður skapast, um allan heim, um aðgang að og veru barna á samfélagsmiðlum.
Anna Laufey segir marga foreldra duglega að setja reglur um samfélagsmiðlanotkun og skjátíma fyrir börn sín.
„Og það er frábært. Og þau vilja þessar reglur, þau vilja þennan ramma.“
Hún segir börnin sjálf, sérstaklega 9-10 ára börn, ekki átta sig á skaðsemi samfélagsmiðla.
Heldurðu að þessi aldurstakmark sem stjórnvöld hyggjast setja á, 15 ára, heldurðu að það muni hafa meiri áhrif en aldurstakmörk á miðlana sjálfa eða engu breyta?
„Það mun breyta. Ég horfi á þetta sem viðhorfsbreytingu í samfélaginu,“ segir Anna Laufey.
Hún segir að með auknu samtali, lagasetningu um aldursviðmið og kröfum á fyrirtæki um örugga, notendamiðaða miðla, muni breytingar verða.
Hún segir breytingar orðnar nú þegar. Kennarar á yngsta stigi grunnskóla tali við hana um breytingar á nemendum og aðgengi þeirra að snjalltækjum og miðlum.
„Foreldrar eru að vakna og taka á þessu og þess vegna fagna ég samfélagsmiðlabanni fyrir börn því það opnar samtalið og við erum að tala um þetta.“
