Í dag eru 25 ár frá hryðjuverkaárásunum í Bandaríkjunum, 11. september 2001. Árásirnar og eftirmálar þeirra mörkuðu djúp sár í þjóðarsál Bandaríkjamanna og mun víðar enda var enginn ósnortinn af þeim mikla harmleik sem átti sér stað þennan dag. Heimsmyndin breyttist og tilveru fólks var snúið á hvolf.
Alls létust 2.977 af 90 þjóðernum þegar fjórum flugvélum var rænt á innan við klukkustund og þeim flogið á Tvíburaturnana í New York og bandaríska varnarmálaráðuneytið Pentagon. Fjórða flugvélin brotlenti á berangri í Pennsylvaníu. Árásirnar eru mannskæðustu hryðjuverkaárásir í sögunni.
Atburðarrásin þennan dag hefur verið kortlögð þaula en fyrst um sinn var talið að um slys væri að ræða þegar fyrri vélin flaug á norðurturn Tvíburaturnanna kl. 8:46. Lögregla, sjúkraflutningafólk og slökkviliðsfólk fór samstundis á vettvang. Skömmu síðar var þáverandi Bandaríkjaforseti George W. Bush látinn vita en hann var staddur í grunnskóla í Sarasota á Flórída þegar árásirnar voru gerðar.
Þegar seinni flugvélin flaug á suðurturninn sautján mínútum síðar var ljóst að þetta væri ekki slys. Þriðja vélin lenti á Pentagon klukkan 9:37. Talið er að fjórða flugvélin hafi átt að steypast á þinghúsið í Washington. Líklegt er talið að flugfarþegar vélarinnar hafi náð að yfirbuga flugræningjana eða trufla áætlanir þeirra með þeim afleiðingum að vélin hrapaði klukkan tíu í Pennsylvaníu.
Flóttaleiðir lokaðar
Fjöldi fólks var mættur til vinnu í Tvíburaturnunum þennan dag enda þriðjudagur og vinnuvikan nýhafin svo að segja. Ekki er þó vitað með vissu hversu margir voru staddir í Tvíburaturnunum þegar árásirnar voru gerðar. Mikil skelfing braust út meðal þeirra sem urðu vitni að árásunum eða voru staddir í turnunum, í nærliggjandi byggingum og á jörðu niðri.
Flugvélin sem flaug á norðurturninn sat föst á milli 93. og 99. af 110 hæðum og lokaði alveg á 1.300 manns sem voru á efstu hæðum byggingarinnar. Flóttaleiðir lokuðust og fólk átti engrar undankomu auðið.
Á heimasíðu safnsins um 11. september, 9/11 Memorial and Museum, kemur fram að talið sé að á milli 50 og 200 hafi hent sér út um glugga á turnunum eftir árásirnar.
Suðurturn hrundi til grunna um klukkustund eftir að flugvélin flaug á hann og norðurturninn skömmu síðar. Fleiri hundruð almennra borgara og viðbragðsaðila sem komu á vettvang fórust þegar turninn féll.
Síðdegis sama dag hrundi einnig 75 hæða bygging við hliðina á tvíburaturnunum eftir að eldar kviknuðu í þeim turni eftir að tvíburaturnarnir hrundu. Árekstur flugvélanna á byggingarnar gerði það nær ómögulegt fyrir fjölda fólks að flýja áður en byggingarnar hrundu til grunna. Blessunarlega hafði tekist að rýma þá þriðja turninn áður en manntjón varð þar.
Þaulskipulögð hryðjuverk
Hryðjuverkamennirnir voru alls 19 sem voru um borð í flugvélunum fjórum, flestir Sádi-Arabar, tveir frá Sameinuðu arabísku furstadæmunum, einn frá Líbanon og einn frá Egyptalandi. Leiðtogi hópsins, Mohamaed Atta, er talinn hafa verið forsprakki hópsins, en mennirnir voru allir á vegum hryðjuverkasamtaka Osama bin Ladens, Al Qaeda. Mennirnir höfðu fengið mikla og stífa þjálfun til verksins og höfðu samræmt aðgerðir sínar vel.
Árásarmennirnir höfðu dvalið mislengi í Bandaríkjunum fyrir árásirnar, en flugmennirnir sem voru valdir til verksins höfðu dvalið í Bandaríkjunum í rúmt ár fyrir árásirnar.
Hluti hópsins var lærðir flugmenn og í hverri vél var einn slíkur og nokkrir með honum sem sáu um að yfirbuga áhafnarmeðlimi og ógna farþegum. Vélarnar fjórar tóku á loft frá þremur flugvöllum og mennirnir innrituðu sig í vélarnar í litlum hópum.
Þeir létu til skarar skríða skömmu eftir flugtak og náðu fljótlega stjórn á vélunum. Nokkrum flugfarþegum og flugþjónum tókst að gera viðvart um yfirvofandi hættu en þrátt fyrir það er margt á huldu um atburðarrásina í vélunum fjórum. Enginn komst lífs af úr þeim og því er enginn til frásagnar um þessar örlagaríku mínútur sem vélarnar voru á flugi. Flugritar gáfu þó nokkuð greinagóða mynd af því hvenær flugstefnu vélanna var breytt.
Al Qaeda, bin Laden og stríðið gegn hryðjuverkum
Hryðjuverkaárásirnar 11. september voru runnar undan rifjum Sádi-Arabans Osama bin Laden. Osama bin Laden hafði árið 1988 stofnað samtökin Al Qaeda ásamt nokkrum arabískum sjálfboðaliðum úr Persaflóastríðinu. Samtökin áttu að vinna að stofnun múslimaríkis sem næði yfir allan heiminn.
Í trúarlegum tilskipunum, fatwa, sem bin Laden gaf út 1996 og 1998 sagði hann Bandaríkjunum stríð á hendur. Sérlega gramdist honum þátttaka Bandaríkjamanna í Persaflóastríðinu, sem Vesturveldin háðu ásamt Sádi-Aröbum, Egyptum og fleiri þjóðum gegn Írak árið 1991 eftir að Írakar hertóku Kúveit.
Það varð fljótlega ljóst að al Qaeda og bin Laden báru ábyrgð á hryðjuverkaárásunum. George W. Bush forseti Bandaríkjanna hét því að leita uppi og refsa þeim sem bæru ábyrgð á hryðjuverkunum.
Fimm dögum síðar, eða 16. september, lýsti hann yfir stríði gegn hryðjuverkum og mánuði síðar voru föðurlandslögin, Patriot Act, sett. Þau veita stjórnvöldum ríkar heimildir til að fara á svig við hefðbundin mannréttindi í nafni þjóðaröryggis. Meðal þess sem lögin heimila er að þeim sem grunaðir eru um hryðjuverk sé haldið ótímabundið án dóms og laga.
Þar með hófst nýr, blóðugur og kostnaðarsamur kafli í sögu Bandaríkjanna og stríðin í Afganistan 2001 og síðar Írak árið 2003.
Enn hefur ekki tekist að bera kennsl á líkamsleifar allra fórnarlambanna
Tvíburaturnarnir voru 110 hæða hvor og brakið úr þeim dreifðist víða. Aðeins 18 fundust á lífi í rústunum og sá síðasti sem fannst á lífi fannst daginn eftir. Mikið hreinsunarstarf beið borgarbúa New York-borgar eftir árásirnar og hreinsa þurfti um 1,8 milljónir tonna af rústum burt, samkvæmt upplýsingum á vefsíðu 11. september safnsins. Hreinsunarstarfi lauk formlega í lok maí ári síðar.
Safn og minnisvarði um fórnarlömb árásanna 11. september var opnað 15. maí 2014. Enn þann dag í dag hefur ekki tekist að finna líkamsleifar yfir 1.000 sem létust þennan dag.
Breska ríkisútvarpið segir að skrifstofa réttarmannfræði hjá réttarlækni borgarinnar vinni enn að því að greina lífsýni og reyna að bera kennsl á þau. Ný tækni gefur von um að það verði hægt að bera kennsl á fleiri líkamsleifar. Hingað til hefur tekist að bera kennsl á líkamsleifar um 60% fórnarlamba.
Aðstandendur bera margir enn þá von í brjósti að hægt verði að bera kennsl á líkamsleifar ástvina þeirra sem létust þennan örlagaríka dag. Þó eru sumir sem kjósa að vera ekki látnir vita þegar niðurstöður liggja fyrir. Kannski vegna þess að söknuðurinn er of mikill.
Rykið er ekki sest
Enn þann dag í dag eru ný gögn og upplýsingar að koma fram sem tengjast hryðjuverkaárásunum. Yfirvöld New York-borgar birtu á þriðjudag 170.000 skjöl úr stjórnsýslunni sem fjalla um loftgæði á Ground Zero, svæðinu þar sem turnarnir stóðu. Meðal þess sem þar kemur fram er að loft hafi verið eitrað í borginni marga mánuði eftir árásirnar, en embættismenn héldu því fram á sínum tíma að engin hætta stafaði af loftgæðum.
Borgarstjóri New York-borgar, Zohran Mamdani, greindi frá þessu á blaðamannafundi auk annarra. Mælingar sýndu að asbest mældist enn í lofti tíu mánuðum eftir árásirnar, eða löngu eftir að borgarbúar voru fullvissaðir um að það væri öruggt að vera í borginni. Asbest var áður mikið notað við mannvirkjagerð. Það brotnar auðveldlega niður og verður að fíngerðu ryki sem hættulegt er að anda að sér og getur valdið krabbameini.
Í frétt breska ríkisútvarpsins um gögnin kemur fram að bandarísk heilbrigðisyfirvöld segi að veikindi sem rekja má til ryks og reyks vegna hruns turnanna hafi kostað þrefalt fleiri mannslíf en þeirra tæplega 3.000 sem létust í árásunum þennan dag.
Afleiðingar hryðjuverkaárásanna og eftirmálar þeirra náðu langt út fyrir Bandaríkin og bandarískt samfélag. Þau sem muna eftir þessum degi gleyma honum aldrei. Dagurinn markar mikinn harm og sorg fyrir þau sem misstu ástvini sína og missir þeirra lét fæst okkar ósnert.
Dagurinn markar jafnframt ákveðin kaflaskil í heimssögunni. Heimsmynd margra breyttist, áherslur í utanríkismálum breyttust, eftirlit jókst umtalsvert og fordómar í garð múslima voru áberandi. Stríðið gegn hryðjuverkum hafði skelfilegar afleiðingar með miklum fórnarkostnaði og þjáningu sem er efni í aðra samantekt.
Mörgum spurningum og vangaveltum er því enn ósvarað um afleiðingar hryðjuverkaárásanna 11. september 2001. Enn þann dag í dag bíða enn margir aðstandendur svara um örlög ástvina sinna sem létust þennan dag eða vegna veikinda eða sjúkdóma vegna afleiðinga af völdum megunar eftir hrun turnanna í New York.
