Fjallað var á Vísi í vikunni um Ragnar Þór Jóhannsson, föður í Vestmannaeyjum, sem tilkynntur var til barnaverndar eftir að hann birti mynd af sér með syni sínum. Báðir halda þeir í byssu á myndinni. Ragnar Þór sagði í samtali við Vísi að byssan hefði verið óhlaðin og að sonur hans hefði ekki hleypt af byssunni, heldur aðeins verið með á veiðum. Hann vildi kenna honum snemma umgengni við skotvopn og hvaðan maturinn kemur.
Samkvæmt vopnalögum veitir lögreglustjóri skotvopnaleyfi og er meðal skilyrða að vera tuttugu ára gamall og með sjálfræði. Enginn má eiga eða nota skotvopn, nauðsynlega íhluti og skotfæri nema hafa til þess tilskilin leyfi eða heimildir. Samkvæmt lögum mega börn ekki nota skotvopn nema undir eftirliti fullorðinna leiðbeinenda eða þjálfara, á löglegum skotsvæðum og innan viðurkenndra skotfélaga. Fjallað er um lágmarksaldur til að nota tegundir skotvopna til íþróttaiðkunar í reglugerð.
Annað viðmið á Norðurlöndum
Áki Ármann segir félagið ítrekað hafa kallað eftir því að aldursviðmiðum verði breytt í vopnalögunum.
„Á Íslandi er það þannig að þú átt ekki að horfa á byssu fyrr en þú verður tuttugu ára,“ segir Áki en á Norðurlöndunum sé nálgunin önnur. Þar sé ekki fjallað um lágmarksaldur við að meðhöndla vopn en fjallað sé um aldursviðmið, til dæmis í Noregi, um hvenær ungmenni megi fara sjálf á veiðar. Þar séu veiðimenn hvattir til að taka börn og ungmenni snemma með sér á veiðar til að kenna þeim umgengni við skotvopn.
„Þannig að við bara venjumst þessu frá fyrstu hendi,“ segir hann og að til dæmis í Noregi megi ungmenni frá fjórtán ára aldri veiða sjálf minni dýr eins og kanínur og refi og svo við sextán ára aldur megi þau veiða sjálf stærri dýr eins og hreindýr.
Hann segir að í síðustu breytingu á vopnalögum hafi verið áform um að breyta aldursviðmiði í 18 ár en ekkert hafi orðið af því. Félagið telji þá breytingu nauðsynlega til að samræma lögaldurinn.
„Okkur finnst eðlilegt að þetta sé samræmt við til dæmis Skandinavíu þar sem fólk er að fá þetta 16 ára og má fara að veiða sjálft 18 ára,“ segir hann og að í Svíþjóð megi 18 ára ungmenni fara sjálf að veiða dádýr og megi fara með aðra með sér.
Hann segir mikla hefð fyrir því á Íslandi að börn fari með á veiðar og sjálfur hafi hann gert það frá sex eða átta ára aldri. Hann hafi alist upp í sveit og lærði að skjóta af byssu tíu eða tólf ára.
Áki heldur á fund á mánudag með formönnum norrænna samtaka og segir þetta ávallt til umræðu. Þar sé vilji fyrir því að viðmiðin séu sem yngst svo að fólk læri handtökin, öryggisreglur og veiðisiðfræði fyrr, á meðan heilinn er að þróast.
„Þannig að þú sért með þetta í blóðinu þegar þú ferð sjálfur að veiða,“ segir hann og að honum þyki, til dæmis, miklu verra að fólk mæti fyrst á skotvopnanámskeið 35 ára og hafi þá aldrei snert byssu. Það sé miklu betra að kenna fólki frá blautu barnsbeini að meðhöndla slík vopn.
„Við erum að sjá eldra fólk en áður á skotvopna- og veiðikortanámskeiðum, fólk sem hefur ekkert komið nálægt þessu. Þetta er svona félagsþrýstingur eða fjölskylduþrýstingur, þú giftist inn í fjölskyldu sem er mikil veiðifjölskylda og ferð á námskeið 35–40 ára,“ segir hann og að umhverfið hafi þannig breyst frá því áður þegar menn mættu nítján ára á námskeið og voru spenntir að fá leyfið tvítugir.
Alltaf fyrir aftan, aldrei framan
Áki telur að með réttri kennslu, meðhöndlun og skynsemi geti börn verið með í för þegar meðhöndla eigi skotvopn. Sjálfur hafi hann verið alinn upp við æðarvarp og hafi því reynslu af því.
„Við fórum yfirleitt út í litlum bát, kannski sex til átta manns á öllum aldri í bátnum. Það voru alltaf ein, tvær haglabyssur með í för til að verja varpið. Síðan var bara farið út í eyju og það var skotinn svartbakur, og síðan bara farið til baka sko. Það var ekki verið að kanna hver meðalaldurinn í bátnum væri,“ segir hann og að stundum hafi líka verið skotinn selur í matinn.
„Maður var stundum að koma baka með einhverja máva í bátnum og skotinn sel og það flaut allt í blóði.“
Áki segir færri alast upp við þessar aðstæður og hann sé því meðvitaður um að þetta sé ekki upplifun flestra barna. Hann segir auðvitað ámælisvert að afhenda ungu barni riffil til að skjóta úr í dag.
„En ef þú ert að labba til rjúpna með einhvern með þér og hann er alltaf fyrir aftan þig og þú kennir honum allar öryggisreglur, þá er það bara öryggisuppeldi.“
En þriggja, fjögurra, fimm ára gömul börn hafa kannski ekki færni til að fylgja svona reglum?
„Nei, það er alltaf mælikvarði líka á einhverja skynsemi. Þegar ég sem barn var að labba með þessum bræðrum og mágum og öllu liðinu á veiðar, þá var maður alveg hundskammaður ef maður hljóp fram fyrir þann sem var með byssu. Það var alveg lamið inn í mann, ef einhver er með byssu þá ertu fyrir aftan hann. Aldrei til hliðar, aldrei fyrir framan, alltaf fyrir aftan. Helst alveg nokkur skref fyrir aftan. Þannig að maður lærði mjög snemma hvar maður átti að vera þegar einhver er með byssu.“
Hann segir þetta kennt á námskeiði og það sé undir hverjum sem meðhöndlar slík vopn komið að fara yfir þessar reglur.
Allt bannað nema það sé sérstaklega leyft
Þórir Ingvarsson aðstoðarlögregluyfirþjónn segir það almennt séð þannig að fólk megi hvorki handleika skotvopn né nota þau nema það hafi til þess leyfi.
„Meginreglan í íslenskum lögum er að vopn eru bönnuð, nema með undanþágum,“ segir Þórir og útskýrir að vopnalögin séu ólík flestum öðrum lögum að því leytinu til að flest önnur lög segi til um hvað sé bannað en í vopnalögunum sé allt bannað nema til sé sérstakt leyfi.
„Það er í raun og veru allt bannað í kringum vopn nema það sé sérstaklega leyft,“ segir hann og að enginn eigi að handleika vopn nema hafa farið á námskeið og sé með skotvopnaréttindi.
„Það eru engar heimildir í lögum sem heimila fólki að leyfa þeim sem hafa ekki skotvopnaréttindi að handleika eða nota skotvopn,“ segir hann og að í tilfellum barna séu undanþágur í lögunum fyrir börn til að handleika vopn undir handleiðslu kennara eða skotstjóra,
„Þannig að í raun og veru má bara segja að það að fara með skotvopn, handleika skotvopn eða nota skotvopn krefst þess alltaf að viðkomandi sé með leyfi.“
Hann segir engu máli skipta þá hvort skotvopn sé hlaðið eða ekki því líklegast sé að sá sem ekki hafi skotvopnaleyfi hafi ekki fulla getu til að átta sig á því hvort skotvopnið sé hlaðið eða ekki.
Skipti ekki máli hvort byssan sé hlaðin
„Hvernig sem maður horfir á það þá er alltaf ákveðin hætta sem felst í því að láta þann sem ekki hefur vit á hlutunum handleika hættulega muni,“ segir hann og að því skipti engu máli hvort um sé að ræða hlaðið eða óhlaðið vopn eða raunverulegt vopn eða eftirlíkingu.
„Ástæðan fyrir því er sú að sá sem hittir einhvern með skotvopn, bara ef það kemur einhver labbandi á móti þér, þú ert að labba á Búrfell eða vara að viðra þig, svo mætir einhver með skotvopn, þú sérð ekkert hvort vopnið sé hlaðið eða ekki,“ segir hann og að eins myndi starfsmaður í verslun ekki vita hvort að haglabyssan sem fólk gæti sveiflað sé hlaðin eða ekki.
„Þannig að það hvort vopnið sé óhlaðið eða hlaðið kemur málinu bara ekkert við. Þú þarft réttindi og leyfi til þess að fá að handleika eða nota skotvopn og það er sæmilega fortakslaust í lögunum.“
Hann segir aldrei hafa verið heimild fyrir börn til að handleika vopn í vopnalögum, allt frá því að fyrstu vopnalögin voru sett í kjölfar morðs leigubílstjóra við Laugalæk árið 1968.
Hann segir samfélagið hafa breyst mikið frá þeim tíma og veiðar ekki jafn algengar og þá. Það sé ekkert sem banni börnum að taka þátt í veiðunum en vopnalögin séu fortakslaus með það að börn skuli ekki handleika vopn.
Fjarlægja reglulega skotvopn
Þórir segir lögregluna sinna eftirliti með fólki með skotvopnaleyfi og fari reglulega á heimili til að fjarlægja skotvopn þar sem frágangur og varsla hefur ekki verið í samræmi við lög og reglur. Hann segir alla sem fá skotvopnaleyfi þurfa að fara á námskeið og því eigi öllum sem eigi skotvopn að vera kunnugt um það hvernig eigi að meðhöndla þau, hverjir megi það og við hvaða aðstæður.
Þórir segir að þó svo að það komi upp nokkur mál á ári þar sem lögreglan þurfi að hafa afskipti af skotvopnaeigendum séu þeir langflestir með sitt á hreinu. Bara á höfuðborgarsvæðinu séu um fjórtán þúsund manns með skotvopnaleyfi og aðeins komi upp nokkur mál á ári þar sem lögregla sjái þörf á eftirliti.
„Langflestir eigendur skotvopna, skotvopnaleyfishafar, hvort sem það eru veiðimenn eða sportskyttur eða annað, er stórkostlega flottur hópur sem vill bara iðka sitt sport og gerir þetta allt innan allra laga og reglna. Það er tiltölulega sjaldgæft að það sé verið að setja út á þennan hóp. Hann er bara yfirhöfuð til fyrirmyndar, það verður bara að segjast.
