„Ég er 57 ára og tilbúinn til að leggja mitt af mörkum — en fæ ekki tækifærið.“ Þannig hljómaði fyrirsögn greinar á Vísi fyrr í vikunni. Þar rakti karlmaður sögu sína af atvinnuleysi, greindi frá menntun og atvinnureynslu og því að eftir að störfum lauk á síðasta vinnustað hefði hann sótt um 50 störf, fengið þrjú viðtöl en ekkert hefði leitt til ráðningar. Hann velti fyrir sér hvort aldur væri aðalástæðan – jafnvel þótt enginn hefði sagt það við hann berum orðum.
Gögn Hagstofunnar sýna að árið 2025 var atvinnuþátttaka 16–74 ára 81,4%. Mest var atvinnuleysið hjá yngsta hópnum en minnst hjá 55–74 ára, ekki nema eitt og hálft prósent. Það gæti virst slá á grunsemdir um vanda eldra fólks en það gerir það ekki endilega. Atvinnuleysi mælir fólk sem er án vinnu og í virkri atvinnuleit; það mælir ekki fólk sem hefur gefist upp, tekið starf langt undir reynslu og færni, eða fær einfaldlega ekki viðtöl.
Eldra fólk ráðið í lykilstörf
Hilmar Garðar Hjaltason hjá ráðningarfyrirtækinu Vinnvinn segist ekki greina skýra aldursfordóma í ráðningum. Hann bendir á að fyrirtæki ráði bæði yngra og eldra fólk eftir þörfum hverju sinni og nefnir dæmi um að fólk um sextugt hafi nýlega verið ráðið í stjórnendastörf. Einnig sé stundum sérstaklega leitað að reynslumeira fólki til að styðja við yngri starfsmenn.
Í grein í Vinnunni, tímariti ASÍ, í fyrra var fjallað um atvinnuþátttöku kvenna og karla út frá gögnum Hagstofunnar. Sérstaklega var bent á að í aldurshópnum 55–74 ára væru um 46% kvenna utan vinnumarkaðar, samanborið við um 30% karla.
Vinnumálastofnun tók saman gögn fyrir Spegilinn þar sem kom í ljós að aldurshópurinn 50+ fer hægar af atvinnuleysisskrá en yngra fólk og þetta virðist sérstaklega eiga við erlendar konur, en eingöngu um 47% þeirra eru farnar af atvinnuleysisbótum innan sex mánaða frá því þær voru skráðar án atvinnu. Er staða kvenna þá hugsanlega verri en karla?
Kári Kristinsson er prófessor í hagrænni sálfræði og hagnýtri tölfræði við Háskóla Íslands og segir íslenskar rannsóknir lítið hafa skoðað þessa hlið mála. En þær rannsóknir sem þó séu til bendi heldur til þess að konur séu metnar betur en karlar. Þetta hafi mælst síðan 2010 eða þar um bil, að konur mælist um þremur prósentustigum betur á nánast öllum mælikvörðum.
Íslenskar rannsóknir vantar
Engin gögn eða mælingar eru til hér um hvaða hópar eru helst boðaðir í ráðningarviðtöl í kjölfar umsókna. En í sænskri tilraun voru sendar yfir sex þúsund tilbúnar ferilskrár þar sem aldri var breytt handahófskennt og umsækjandi sagður á aldursbilinu 35–70 ára. Niðurstaðan var að viðbrögðin minnkuðu verulega með hækkandi aldri og að lækkunin var skarpari hjá konum en körlum.
Bandarísk rannsókn sem er byggð á yfir 40 þúsund umsóknum fann sterkar vísbendingar um aldursmismunun gagnvart eldri konum í ráðningum, sérstaklega nálægt eftirlaunaaldri, en mun veikari vísbendingar gagnvart eldri körlum. Kári segir vanta íslenskar rannsóknir á þessu sviði. Tvær eða þrjár rannsóknir hafi verið gerðar og myndin sem þar birtist sé ekki endilega sú sama og í erlendum rannsóknum.
Hann segir að í einni íslenskri könnun hafi eldra fólk mælst 4% ólíklegra en yngra fólk til að vera boðað í ráðningarviðtal en í tveimur öðrum íslenskum könnunum hafi engin áhrif fundist. Hans mat var að munurinn væri afar lítill.
Eldra fólk upplifir fordóma
Í þeim viðtölum og námskeiðum sem Vinnumálastofnun býður fyrir 50 ára og eldri heyrist oft að þessi hópur fái mjög oft ekki viðtal, ekki svör frá atvinnurekendum og sé að jafnaði lengur að fá vinnu en yngri hópar. Gísli Davíð Karlsson hjá Vinnumálastofnun sagði þetta jafnvel vel menntað fólk með mikla reynslu sem hefði búist við því að atvinnuleitin tæki skemmri tíma. Kannski liggur hundurinn einmitt þar grafinn.
Hilmar hjá Vinnvinn bendir á að atvinnuleit sé í sjálfu sér vinna og að markaðurinn sé ófyrirsjáanlegur. Störf birtist víða og erfitt geti verið að hafa yfirsýn ólíkt því sem áður var þegar allt var auglýst í dagblöðum. Kári tekur undir og segir algengt að fólk vanmeti hversu margar umsóknir þurfi til að fá viðtal. Yfirleitt komist aðeins 3–6% umsækjenda í viðtal.
Ein breyta hefur mælst sem gæti haft áhrif: Reynsla og aldur þeirra sem stýra mannauðsmálum og ráðningum. Rannsóknir Kára benda til að meiri reynsla í mannauðsmálum og hærri lífaldur starfsmanna í mannauðsteymi dragi úr líkum á aldurstengdum fordómum.
