„Umfjöllunin um Gauksstaði hefur að mati Barna- og fjölskyldustofu sýnt hve mikilvægt það er að fósturforeldrar fái viðeigandi fræðslu og að eftirlit sé með þeirra störfum til að stuðla að öryggi og velferð fósturbarna,“ segir í svari frá Guðrúnu Þorleifsdóttur, framkvæmdastjóra gæðasviðs hjá Barna- og fjölskyldustofu, um meðferð og lærdóm stofnunarinnar af Gauksstaðamálinu svokallaða. Fréttastofa hefur fjallað um þetta mál síðustu vikurnar og rætt við fólk sem var á heimilinu sem hefur lýst tilfellum líkamlegs ofbeldis, andlegs ofbeldis og harðræðis.
Rúmlega 20 börn kvörtuðu til Barnaverndarstofu
Gauksstaðamálið snýst um samnefnt fósturheimili í Garðinum á Suðurnesjum og lögreglurannsókn sem hófst á heimilinu eftir að rúmlega 20 manns sem voru fósturbörn á heimilinu kvörtuðu til Barnaverndarstofu vegna aðstæðna þar. Barnaverndarstofa kærði málið til lögreglu og rannsókn hófst í kjölfarið. Þetta var árið 2019 en kom ekki fram opinberlega fyrr en fyrir skömmu.
Lögreglurannsóknin var felld niður árið 2021 þar sem meint brot eigenda Gauksstaða þóttu ekki líkleg til að leiða til sakfellingar auk þess sem meint brot þóttu vera fyrnd.
Barna- og fjölskyldustofa tók að hluta við hlutverki Barnaverndarstofu þann 1. janúar 2022. Stofnunin getur ekki svarað hluta þeirra spurninga sem fréttastofa sendi en hún getur svarað því hvaða lærdómar hafa verið dregnir af Gauksstaðamálinu.
Kjarninn í því svari er að fræðsla og eftirlit með starfsemi fósturheimila verði aukið. Stofnunin telur að þessir þættir hafi breyst til hins betra á liðnum árum, eins og kemur fram í svarinu frá Barna- og fjölskyldustofu. „Telur stofnunin að þær breytingar sem tóku gildi 1. janúar 2022, þegar ný stofnun tók til starfa, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, og eftirlit og þjónusta var klofin í tvennt, hafi verið til mikilla bóta til að stuðla að aukinni fræðslu og auknu eftirliti með fósturforeldrum. Það er því fyrst og fremst hlutverk Barna- og fjölskyldustofu að styðja við fósturforeldra og fræða þá. Eftirlitið með starfsemi þeirra fer fram á Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála.“
Forsvarsmaður Gauksstaða hefur neitað því að fósturbörn hafi verið beitt ofbeldi á fósturheimilinu. Hann hefur ekki viljað koma í viðtal um starfsemi fósturheimilisins.
Stofnunin er hlynnt rannsókn á fósturheimilum
Fréttastofa spurði Barna- og fjölskyldustofu meðal annars að því hvort hún væri hlynnt því að rannsókn færi fram á fósturheimilum í landinu, eins og stjórnvöld hafa boðið í kjölfar umfjöllunar Kveiks um Bakkakotsmálið svokallaða. Þessi rannsókn mun væntanlega meðal annars beinast að Barnaverndarstofu, fyrirrennara Barna- og fjölskyldustofu.
Eins og kemur fram í svari stofnunarinnar hefur fyrirkomulaginu með verklagi um fósturheimili verið breytt þannig að í dag fer fræðsla og stuðningur við fósturforeldra fram hjá Barna- og fjölskyldustofu á meðan eftirlitið með starfseminni er hjá Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála.
Stofnunin vill undirstrika þessa breytingu sérstaklega í svari sínu til fréttastofu, að eftirlitið með starfsemi fósturheimila sé ekki lengur hjá Barna- og fjölskyldustofu.
„Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) tók við öllu eftirlitshlutverki Barnaverndarstofu og útgáfu allra leyfa og þar á meðal útgáfu fósturleyfa. Hér er því mikilvægt að horfa til þess að ef það kæmi upp mál í dag þar sem grunur léki á um að fósturbörnum væri ekki sinnt sem skyldi á fósturheimili þá færi slíkt mál til vinnslu hjá GEV. Sú lagabreyting sem gerð var árið 2021 á barnaverndarlögum auk þess sem ný lög voru sett um BOFS og ný löggjöf var sett um GEV var til þess fallin að kljúfa í sundur þjónustu og eftirlit. Þegar fjallað er um fósturmál með þeim hætti að BOFS sé sama stofnun og Barnaverndarstofa er það mjög villandi um hlutverk stofnana sem að þessum málum koma og gefur ekki skýr skilaboð um það hvert fólk getur leitað ef það hefur áhyggjur af börnum í fóstri,“ segir í svarinu.
Orðrétt segir í svari stofnunarinnar um viðhorf hennar til rannsóknar á fósturheimilum að hún sé hlynnt slíkri rannsókn:
„Líkt og rakið hefur verið í svari við spurningu fjögur fer í dag fram umfangsmikil vinna til að stuðla að gæðum fósturs og öryggi fósturbarna á fósturheimilum m.a. í gegnum mat á hæfni, fræðslu og eftirliti. Barna- og fjölskyldustofa tekur öryggi barna í fóstri mjög alvarlega og styður það ef stjórnvöld ákveða að fara í rannsókn á fósturheimilum með það að markmiði að skoða með hvaða hætti unnt er að gera betur í þessum málaflokki.“
Fjölmörgum spurningum ósvarað
Í þessu svari Barna- og fjölskyldustofu felst að stofnunin segist vera hlynnt því að rannsókn fari í reynd fram á henni sjálfri, eða fyrirrennara hennar – Barnaverndarstofu.
Þetta er áhugavert vegna þess að fjölmörgum spurningum um eftirlitið með Gauksstöðum er ósvarað.
Fréttastofa spurði Barna- og fjölskyldustofu meðal annars að því af hverju stofnunin hefði ekki brugðist við þeim ábendingum sem bæði fósturbörn á Gauksstöðum og aðstandendur þeirra segjast hafa sent til Barnaverndarstofu.
Fréttastofa spurði eftirfarandi spurningar sem byggðist á vitnisburði frá fólki sem bjó á Gauksstöðum og aðstandendum þeirra:
„Fram hefur komið í máli viðmælenda að þeir hafi oftsinnis kvartað til Barnaverndarstofu út af heimilinu á árunum áður en rannsóknin hófst. Þarna eru móðir og tvær stúlkur sem dvöldu á heimilinu sem segjast hafa kvartað, komið með ábendingar. Af hverju brást Barnaverndarstofa ekki við þessum ábendingum fyrir 2019?“
Í svari Barna-og fjölskyldustofu segir orðrétt:
„Barna- og fjölskyldustofa hefur ekki heimild í lögum til þess að miðla upplýsingum um einstök mál. Því er ekki unnt að svara hvort kvartanir hafi borist og hver hafi verið viðbrögð af hálfu Barnaverndarstofu við þeim.“
Út frá þessu svari kemur glögglega fram að opinberar stofnanir telja sig ekki geta svarað mörgum af þeim spurningum fjölmiðla um fósturheimilin sem brýnt er að svara.
Hluta af umfjöllun fréttastofu um Gauksstaðamálið má lesa og hlusta á hér:
