Athygli heimsbyggðarinnar var á Venesúela í byrjun árs þegar bandarískir hermenn tóku forseta landsins, Nicolás Maduro og eiginkonu hans Ciliu Flores, höndum og fluttu í fangelsi í New York þar sem þeim er enn haldið.
Trump lýsti því yfir að boðað yrði til kosninga og að Bandaríkin tækju yfir olíuframleiðslu landsins. Þrátt fyrir að vera risastórt fréttamál féll það fljótlega í skuggann af öðru, eins og hótunum Trumps um að taka yfir Grænland, árásum Bandaríkjanna og Ísraels á Íran og árásum Ísraels á Líbanon, svo fátt eitt sé nefnt.
Maduro hafði verið við völd í tæp 13 ár þegar hann var handtekinn 3. janúar. Hann stjórnaði með harðri hendi; pólitískir andstæðingar voru handteknir, stór hluti almennings á vart til hnífs og skeiðar og síðasta áratug hefur fjórði hver landsmaður flúið land. Flestir eru í nágrannaríkjunum en fólk hefur einnig leitað skjóls í fjarlægari löndum, þar á meðal hér á Íslandi.
Um 8 milljónir sem þurfa á neyðaraðstoð að halda
„Þetta er ekki þannig að Maduro sé farinn, öll vandamálin þar með leyst og allir ánægðir,“ segir Victoria Capriles, lögmaður og fræðimaður sem hefur sérhæft sig í stöðu mannréttinda í Venesúela. Hún er þaðan og hefur síðustu sjö ár gegnt stöðu prófessors. Þessa stundina er hún gestafræðimaður í háskóla í Hollandi. Rætt var við hana í fréttaskýringaþættinum Heimskviðum þessa helgina.
Capriles segir að staða mannúðarmála í landinu hafi lengi verið slæm. Mannúðarsamtök meti hana þannig að þar hafi verið mannúðarkrísa síðan 2012 og að hana megi rekja til stjórnarfarsins.
Talið er að um 28 milljónir búi í Venesúela. Tom Fletcher, yfirmaður neyðarhjálpar Sameinuðu þjóðanna, lýsti því yfir í lok janúar að um 7,9 milljónir manna væru í brýnni þörf fyrir neyðaraðstoð, eins og mat.
Capriles segir ekkert hafi breyst í mannúðarmálum síðan Maduro var steypt af stóli.
Hætti að mæta því vinnuna því launin voru nær engin
Rætt var við Pedro García, prófessor á eftirlaunum, í The New York Times á dögunum. Hann segir að síðustu ár hafi virði gjaldmiðils Venesúela rýrnað svo mikið að mánaðarlaunin hans hafi jafngilt um fjórum dollurum á mánuði. Það er upphæð sem jafngildir tæpum 500 íslenskum krónum. García segir að hann hafi eiginlega gleymt því að hann væri á launum enda dygðu þau ekki til að forða honum frá hungurdauða.
Með tímanum hafi hann aflýst sífellt fleiri kennslustundum í háskólanum og nýtt tímann frekar í að selja heimatilbúinn mat. Matinn bauð hann til sölu í langri röð fólks að bíða eftir úthlutun ríkisins á eldsneyti við bensínstöð nálægt heimili sínu. Hann seldi hjólið sitt og annað sem hann taldi sig mega missa til að komast af.
Verðbólgan um 650%
Það hafa heldur ekki orðið miklar breytingar á stöðu efnahagsmála í Venesúela á árinu, segir viðmælandi okkar, Capriles. Hagkerfið sé mjög flókið að uppbyggingu og ef til vill snúið fyrir þá sem ekki búa þar að skilja það til fulls. Bólívari er gjaldmiðill landsins. Seðlabanki Venesúela gefur út sölugengi fyrir dollara og evrur. Svo er líka það sem kallað er svarti markaðurinn og þar er gengið um helmingi hærra en hjá seðlabankanum. Nálægt landmærunum að Kólumbíu er mikið um að notaður sé kólumbískur pesói.
Í suðurhluta landsins, þar sem gullnámur er að finna, er gjaldmiðillinn einfaldlega gull, útskýrir Capriles. Margir lepja dauðann úr skel og lágmarkslaun hafa ekki verið hækkuð í fjögur ár. Fólk hefur síðustu vikur komið saman til mótmæla bágum kjörum.
Delcy Rodriguez, sem var varaforseti í valdatíð Maduros, hefur verið starfandi forseti síðan Maduro var fluttur úr landi. Hún lýsti því yfir á dögunum að lágmarkslaun yrðu hækkuð í 240 dollara, upphæð sem jafngildir rúmum 29.000 íslenskum krónum. Áður voru lágmarkslaun brotabrot af því, innan við dollari, en ríkisstjórnin sagði að með bótum frá ríkinu hefðu þau verið um 190 dollarar á mánuði.
Svo er það verðbólgan sem mælist ein sú mesta í heimi, mögulega sú mesta, um 650 prósent.
Langt síðan brestir komu í lýðræðið
Hvernig gerðist það í Venesúela að grafið var undan lýðræðinu? Capriles leggur áherslu á að þetta sé margslungið mál og því ekki einfalt að útskýra.
Það hafi verið komnir brestir í lýðræðið á níunda og tíunda áratugnum, sérstaklega í lok þess tíunda. Efnahagurinn var óstöðugur, tveggja flokka kerfi var við lýði sem mikil óánægja var með.
Capriles segir að þessi mikla óánægja með stjórnmálamenn almennt hafi leitt til þess að Hugo Chavez vann forsetakosningar 1998. Fimm árum áður gerði hann tilraun til valdaráns sem ekki tókst. Hann var náðaður, gat boðið sig fram, hlaut flest atkvæði og varð forseti.
Á þeim 13 árum sem Chaves var í embætti, gróf hann kerfisbundið undan helstu lýðræðisstofnunum og sópaði að sér meiri völdum, segir Capriles. Hann gaf út nýja stjórnarskrá og var kominn með meiri völd en þingið, kjörstjórn ríkisins og dómskerfið.
Maduro tók forsetaembættinu eftir dauða Chavez 2013. Hann var áður rútubílstjóri og verkalýðsleiðtogi. Síðar varð hann utanríkisráðherra í ríkisstjórn Chavez. Maduro hélt áfram að grafa undan lýðræðisstofnunum og ein elstu mannréttindasamtök Venesúela lýstu því yfir 2016 og ekki væri lengur hægt að flokka stjórnarfar landsins sem lýðræði.
Capriles segir að Maduro sé vissulega farinn en Delcy Rodriguez, starfandi forseti, sé yfir sama kúgandi valdakerfi og hafi verið við lýði í nær þrjá áratugi.
Mikil reiði eftir kosningar 2024
Síðast voru forsetakosningar í Venesúela 2024. Leiðtoga stjórnarandstöðunnar, Maríu Corinu Machado, var meinað að bjóða sig fram. Hún hlaut í fyrra friðarverðlaun Nóbels fyrir baráttu sína fyrir lýðræði. Í hennar stað tefldi stjórnarandstaðan fram Edmundo González Urrutia.
Samkvæmt skoðanakönnunum í aðdraganda kosninganna hafði González talsvert forskot á Maduro. Kjörstjórnin lýsti því yfir að Maduro hefði haft betur og hlotið 51,2 prósent atkvæða. Margir óttuðust að brögð væru í tafli og stjórnarandstaðan boðaði til mótmæla sem margir tóku þátt í.
Samkvæmt skýrslu Mannréttindavaktarinnar börðu stjórnvöld mótmælin niður af hörku og frömdu mannréttindabrot á mótmælendum, leiðtogum stjórnarandstöðunnar og þeim sem gagnrýnt höfðu stjórnvöld. Þá segir í skýrslu Mannréttindavaktarinnar að samtökin hafi fengið trúverðugar frásagnir af því að 24 hafi verið drepnir í mótmælunum.
Yfirvöld sögðust hafa handtekið 2.400 manns. Samkvæmt mannréttindasamtökum í Venesúela voru 114 börn þar á meðal. Mörg hundruð voru ákærðir fyrir glæpi eins og að kynda undir hatri og hryðjuverk.
Capriles segir sveitir stjórnvalda ekki taka af eins mikilli hörku á mótmælendum í dag og sumarið 2024. Lítið hafi verið um mótmæli í fyrra, fólk hafi einfaldlega verið hrætt eftir atburðina árið áður.
Fólk er aftur byrjað að mótmæla bágum kjörum
Bágum efnahag hafi hins vegar verið mótmælt í mars. Um tvö þúsund manns mótmæltu, þar á meðal heilbrigðisstarfsmenn og kennarar. Hún segir tvö þúsund ekki mikinn fjölda miðið við fyrri mótmæli. Það sé engu að síður sigur að fólk þori að mótmæla þrátt fyrir ótta við að vera mætt af hörku. Tveir hafi verið handteknir í mótmælum á dögunum.
Stjórnvöld hafa síðan í janúar sleppt nokkur hundruð pólitískum föngum úr haldi. Capriles segir þó talið að enn séu um 600 pólitískir fangar í fangelsum í Venesúela.
Allt á huldu varðandi næstu kosningar
Eftir að Trump tók við embætti forseta Bandaríkjanna lét hann í ljós óánægju sína með Maduro. Trump hefur sagt hann vera slæman gaur og engan vin Bandaríkjanna. Þá kenndi hann Maduro um að hundruð þúsunda flóttamanna kæmu frá Venesúela til Bandaríkjanna. Án þess að leggja fram sannanir sakaði stjórnvöld í Venesúela um að tæma fangelsi og geðdeildir og neyða fólk til að leita skjóls í Bandaríkjunum. Þá sakaði hann Maduro um að bera ábyrgð á miklu magni fíkniefna sem flutt hefði verið til Bandaríkjanna frá Venesúela.
Eftir að bandarískir hermenn handtóku forsetahjónin lýsti Trump því yfir að ríkisstjórn hans myndi stjórna landinu þar til fram færu örugg, sæmandi og lögleg valdaskipti. Þrátt fyrir að hann hafi lýst því yfir að ríkisstjórn Bandaríkjanna færi með stjórn Venesúela, er það fyrrum varaforsetinn Delcy Rodríguez sem er starfandi forseti.
Samkvæmt stjórnarskránni getur hún verið í embætti í allt að 180 daga, svo ættu að vera kosningar. Um átta vikur eru eftir af þeim tíma.
Enn sem komið er, virðist hún hafa stuðning bandarískra stjórnvalda. Trump hefur lýsti henni sem frábærri manneskju sem vinni vel með bandarískum stjórnvöldum. Hann hafði áður hótað henni því að ef hún hlítti ekki skipunum hans væri hún í vondum málum, jafnvel enn verri en Maduro.
Rodríguez hefur lýst handtöku Maduros sem mannráni og skipulagt mótmæli til að krefjast lausnar forsetahjónanna. Annars hefur hún að mestu farið að kröfum Trumps.
Er útlit fyrir að Venesúelar fái að ganga til kosninga á næstunni? Capriles segir ekki hafa komið neinar tilkynningar um slíkt. Það sé þó tækifæri til að byrja á lýðræðisþróun í aðdraganda kosninga. Eins og staðan er núna séu engir ferlar í landinu til að halda kosningar sem myndu uppfylla þá alþjóðlegu staðla sem þarf til að kosningar teljist lögmætar á alþjóðavísu.
Það sé þó rætt um að Rodriguez, starfandi forseti, hafi verið í einhvers konar kosningabaráttu síðustu vikur. Enginn hafi þó sagt af eða á um hvort kosningar séu í undirbúningi.
Ýmis borgaraleg samtök þrýsta á um kosningar. Þau hafi lagt fram kröfur í tíu liðum um ýmsar breytingar sem þarf að ráðast í áður en gengið verður til kosninga. Þar á meðal að allir pólitískir fangar verði látnir lausir án skilyrða, að lögum sem banna andóf gegn stjórnvöldum verði breytt og að öryggissveitir sem hafa barið á almenningi verði afvopnaðar. Það sé ekki vitað hvort boðað verði til kosninga né hvort það yrðu réttlátar og frjálsar kosningar, segir Capriles.
Því lengri tími sem líði því meiri líkur séu á því að sama alræðisstjórnin verði við völd. Kannski í örlítið breyttri mynd en það geti ekki kallast skref í lýðræðisátt.
Vonartýra kviknaði eftir 3. janúar
Í viðtalinu hefur Capriles lagt áherslu á að staðan í Venesúela sé flókin og mikilvægt að nálgast hana þannig. Miklar deilur hafi verið í landinu árum saman. Sjálfskipuð vinstristjórn hafi verið við völd sem hún segir hafa orðið til þess að fórnarlömbum stjórnvalda sé síður trúað. Með því að einfalda útskýringar á stöðunni sé gert lítið úr þjáningum fólks í Venesúela síðustu þrjá áratugi. Atburðirnir 3. janúar hafi leyst úr læðingi möguleika sem hafi áður virst útilokaður, að það verði valdaskipti. Staðan sé því mjög viðkvæm núna.
Fari svo að sama ógnarstjórnin verði við lýði en eigi í betri samskiptum við umheiminn og stjórnvöld í Bandaríkjunum þurfi það ekki endilega að leiða til betri lífsskilyrða fyrir fólk í Venesúela.
Capriles vonast til að frjálsar kosningar verði á árinu og að alþjóðlegir kosningaeftirlitsmenn sem allir geti sæst á fylgist með þeim. Það sé vilji fólksins að fá réttlátar kosningar sem verði ekki stolið líkt og gert hafi verið 2024.
