Um þessar mundir eru 40 ár liðin síðan Ronald Reagan og Mikhaíl Gorbatsjev, leiðtogar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna ræddu umfangsmikla afvopnun á fundi í Reykjavík. Fundurinn hefur verið álitinn fyrsta skrefið í átt að lokum kalda stríðsins sem einkenndist af gríðarlegum ótta almennings við tortímingu heimsins í kjarnorkustríði milli risaveldanna.
Þótt síðan hafi umræða um óttann litast af nostalgíu um einfaldari heim þar sem hættan þótti skýr og aðeins úr tveimur áttum var hann svo sannarlega raunverulegur og hafði mikil áhrif á daglegt líf fólks.
Margir Íslendingar minnast gulra síðna í símaskránni þar sem útskýrt var hvernig bregðast bæri við yfirvofandi kjarnorkuárás, skólabörnum var kenndur réttur viðbúnaður og almannavarnir settu upp háværar flautur sem þeyta átti blasti náttúruvá eða stríðshætta við.
Sjálfbærni í fæðu- og orkumálum ætti að tryggja afkomu almennings en stærsta áskorunin yrði skortur á innfluttum vörum, þar á meðal eldsneyti og lyfjum.
Hérlendis voru ekki til neðanjarðarbyrgi þar sem leita mátti skjóls, heldur mæltu Almannavarnir með því að fólk héldi sig innandyra, lokaði gluggum og slökkti á loftræstingu kæmi til kjarnorkuárásar, enda veittu steinsteypt hús gott skjól gegn geislun.
Herstöð Bandaríkjanna í Keflavík var miðpunktur umræðunnar hérlendis og óttann við árás Sovétríkjanna á hana má meðal annars glöggt sjá í texta Bubba Morthens við lagið Hiroshima frá 1980: „Þið munið öll, þið munið öll, þið munið öll deyja. Þið munið stikna, þið munið brenna.“
Samtök hernaðarandstæðinga efndu til mótmæla og Keflavíkurgangna til að andæfa stríðsbrölti, herverndarsamningnum og veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Tsjernobyl-kjarnorkuslysið árið 1986 var alls ekki til að minnka hræðslu almennings við hræðilegar afleiðingar kjarnorkunnar.
Í meðfylgjandi myndskeiði má sjá hluta þeirra bréfa sem meira en 200 þúsund börn hvaðanæva úr heiminum sendu þeim Ronald Reagan Bandaríkjaforseta og Mikhaíl Gorbatsjev, leiðtoga Sovétríkjanna.
Ógnin mikla virtist yfirstaðin með nýju jafnvægi milli stórveldanna og léttirinn var mikill þegar kalda stríðinu lauk með falli Berlínarmúrsins, Sovétríkjanna, fjölda annarra kommúnistaríkja Austur-Evrópu ásamt hernaðarbandalaginu sem kennt er við pólsku höfuðborgina Varsjá.
Tíundi áratugur síðustu aldar virtist nokkuð friðsæll og farsæll tími í huga íbúa Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu enda ógnin við kjarnorkustríð stórveldanna horfin, efnahagsleg velmegun jókst og samið var um frið í langvinnum átökum.
Þar má nefna Oslóarsamkomulagið 1993 og 1995 um frið milli Ísraela og Palestínumanna og samning um frið í borgarastríðinu á Norður-Írlandi, kenndan við föstudaginn langa 1998.
Friðurinn var samt að stórum hluta tálsýn Vesturlandabúa framan af áratugnum enda geisuðu hrottaleg borgarastríð í ríkjum fyrrum Júgóslavíu, Sómalíu, Líberíu, Sierra Leone og Kongó.
Þjóðarmorð var framið í Rúanda 1994 og upplausn Sovétríkjanna leiddi af sér hörð innanlandsátök, meðal annars í Tsjetsjníu. Það var því ekki fyrr en undir lok áratugarins að draga tók úr átökum á heimsvísu og einhvers konar lágmark náðist um miðjan fyrsta áratug 21. aldarinnar.
Heimspekingurinn og stjórnmálafræðingurinn Francis Fukuyama bar þá upp kenninguna um endalok sögunnar sem í grunninn snerist um að vestrænt lýðræði væri eini lífvænlegi valkosturinn til að tryggja stöðugleika, frelsi og hagsæld.
Það myndi smám saman breiðast um heiminn enda væru stór hugmyndafræðileg átök að baki með falli fasismans að lokinni síðari heimsstyrjöld og skipbroti kommúnismans.
Fukuyama hefur ekki þótt sérstaklega sannspár í ljósi þess að nýjar andstæður urðu til með stríðinu gegn hryðjuverkum eftir árásina á Bandaríkin 11. september 2001, uppgangi einræðis- og ríkiskapítalisma í Kína og bakslagi í lýðræðisþróun víða um heim, meðal annars í Rússlandi.
Stigmögnun hefur orðið í átökum síðustu fimmtán ár og spenna vex í breyttum heimi. Síðustu ár hafa meðal annars einkennst af vaxandi ásælni Kínverja til yfirráða í heimshlutanum, ekki síst gagnvart Taívan.
Hátt í fimm ár eru síðan Rússar réðust inn í Úkraínu sem leiddi af sér blóðugasta stríð í Evrópu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Þau átök hafa valdið mikilli skautun í samskiptum ríkja heimsins líkt og stríð Ísraels og Hamas á Gaza og árásarstríð Ísraels og Bandaríkjanna gegn Íran.
Endurkjör Donalds Trump sem Bandaríkjaforseta hefur aukið verulega á spennuna enda hefur hann kollsteypt samskiptum við Atlantshafsbandalagið, Evrópusambandið og einstaka samherja Bandaríkjanna með hótunum um refsiaðgerðir, tollasetningu og ásælni í landsvæði, ekki síst Grænland og jafnvel önnur á norðurslóðum.
Bandaríski stjórnmálaskýrandinn Anne Applebaum segir Trump hvorki hafa áhuga á þjóðarhag né því að tryggja lýðræði í heiminum. Hann láti sig rótgróin bandalög einu skipta.
Ólíkt því sem var á tímum kalda stríðsins á almenningur í mesta basli við að átta sig á hvaðan ógnin berst hverju sinni og hvers eðlis hún er.
Íbúar veraldarinnar óttast að staðbundin stríð þróist í átt að heimsstyrjöld eða bein átök milli stórvelda, Bandaríkjanna og Kína og jafnvel Rússa með stuðningi bandamanna á borð við Norður-Kóreu og Íran.
Hætta af völdum loftslagsbreytinga hefur orðið mun raunverulegri í hugum fólks vegna veðuröfga sem leitt hafa af sér hamfaraflóð, uppskerubrest og skort á hreinu vatni.
Kaldastríðskynslóðin óttaðist afleiðingar af sístækkandi gati á ósonlaginu, sem varð til vegna notkunar á skaðlegum efnum, en alþjóðlegar aðgerðir síðustu ára hafa orðið til þess að gatið fer síminnkandi.
Mikill vöxtur í þróun gervigreindar hefur á seinustu misserum og árum bæst við ótta fólks og sérfræðinga við afleiðingar af aðgerðum eða aðgerðaleysi æðstu ráðamanna veraldarinnar.
Sá uggur er margþættur. Sjálfvirknivæðingin gæti orðið til þess að eyða störfum og umbylta þannig vinnumarkaðinum á meiri hraða en samfélögin ráða við. Breytingar á störfum vegna tækninýjunga eru auðvitað engin nýlunda en umfangið virðist mun meira en nokkru sinni fyrr.
Bandaríski tölvunarfræðingurinn og framtíðarfræðingurinn Ray Kurzweil, sem starfaði lengi hjá Google, hefur lagt fram umdeilda kenningu um veldisvöxt framþróunar sem beri með sér tækifæri frekar en ógnir. Þróun gervigreindar auki lífsgæði fremur en valdi skaða.
Margir óttast að unnt verði að forrita gervigreindina til að valda skaða eða jafnvel að hún þrói sig í þá átt sjálf.
Þær áhyggjur eru ekki nýjar af nálinni en þóttu distópískar og nánast útilokaðar og voru notaðar sem grunnur að framtíðarkvikmyndum eins og Tortímandanum eða Terminator. Þar höfðu vélmenni, gervigreind, snúist gegn skapara sínum og hafið stríð.
Gervigreindin hefur einnig í auknum mæli verið notuð til að búa til myndskeið og texta í áróðursskyni sem virðast í fljótu bragði og jafnvel við nánari skoðun eiga sér stoð í raunveruleikanum.
Vantraust til fréttaflutnings hefur aukist stórlega og almenningur virðist ekki hafa hugmynd um hverju hann eigi að trúa.
Á samfélagsmiðlum má sjá mikla skautun í umræðunni þar sem ólík sjónarmið takast á með röksemdafærslum úr mörgum og margvíslegum áttum. „Allt sem þú lest er lygi,“ söng Biggi í hljómsveitinni Maus fyrir rúmum aldarfjórðungi.
Margir sjá mikil tækifæri í notkun gervigreindar við margvíslegar vísindarannsóknir, ekki síst á sviði læknisfræði. Gervigreindin er æ meira notuð í hernaði og í sumar braust gervigreindarkerfi OpenAI inn í kerfi annars gervigreindarfyrirtækis, Hugging Face.
Áhyggjurnar snúa einnig að því að gervigreindin geti orðið til að skaða samskipti milli fólks, draga úr sjálfstæðri hugsun og skapa oftraust á upplýsingar sem hún ber á borð. Nýleg könnun Quinnipiac-háskólans sýnir að um níu af hverjum tíu vilja skýrari ramma og reglur um gervigreindarkerfin.
Þótt dómsdagsáhyggjur þeirra kynslóða sem bjuggu við ógnanir kalda stríðsins virðist í fljótu bragði einfaldari en margsnúinn uggur nútímans segja sálfræðingar og aðrir sérfræðingar afleiðingarnar svipaðar.
Hvort tveggja valdi ringulreið í hugum fólks því aðgerðir ráðamanna og tækniframfarir virðist stjórnlaus, hvort sem er vegna kjarnorku eða hraðra samfélagsbreytinga. Líkt og á 9. áratug síðustu aldar sýna rannsóknir að hátt hlutfall barna og ungmenna ber geig í brjósti fyrir framtíðinni.
