Hart er sótt að frelsi og sjálfstæði fjölmiðla um heim allan. Stjórnvöld og stórfyrirtæki, auðkýfingar og einvaldar, glæpagengi og löggæslustofnanir taka þátt í þessari aðför og sækist hún giska vel.
Sérfræðingum alþjóðlegu V-Dem - rannsóknastofnunarinnar í lýðræðismálum, sem er með höfuðstöðvar sínar í Gautaborgarháskóla, reiknast svo til að fjölmiðlafrelsi hafi minnkað um tíu prósent á síðustu rúmlega tíu árum.
Niðurstöður nýjustu rannsóknar alþjóðlegu samtakanna Blaðamenn án landamæra eru á svipuðum nótum. Samkvæmt henni er staða frjálsra fjölmiðla og fréttamennsku ýmist „erfið“ eða „mjög alvarleg“ í meira en helmingi allra landa heims.
Þetta mikla bakslag á sér aðeins þrjár hliðstæður frá upphafi tuttugustu aldar: Í heimstyrjöldunum tveimur og svo undir lok áttunda áratugarins, þegar kalda stríðið var hvað kaldast, segir í nýjustu úttekt UNESCO á stöðu fjölmiðla- og tjáningarfrelsis í heiminum sem út kom á dögunum, þeirri fjórðu frá 2014.
Þetta er reyndar í fullu samræmi við lýðræðisþróun síðustu ára, því samkvæmt úttekt V-Dem urðu valdboðsstjórnarríki heimsins fleiri en lýðræðisríkin 2024, í fyrsta skipti í 20 ár. Um 74 prósent Jarðarbúa búa nú við ólýðræðislegt stjórnarfar og hafa ekki verið fleiri síðan 1978.
Fjallað var um stöðu fjölmiðla í Speglinum og rætt við Guilherme Canela, sem til skamms tíma var yfirmaður skrifstofu málefna tjáningarfrelsis og öryggis blaðamanna hjá UNESCO og vann að gerð þessarar skýrslu. Hlusta má á þá umfjöllun í spilaranum hér að neðan eða lesa áfram þar fyrir neðan.
„Yfirþyrmandi flaumur falsfrétta og hatursorðræðu“
Canela segir það kaldhæðnislega þversögn að tjáningar- og fjölmiðlafrelsi skuli fara minnkandi á sama tíma og tækifæri fólks til að koma skoðunum sínum á framfæri og afla sér upplýsinga séu fleiri og meiri en nokkru sinni fyrr, í það minnsta að nafninu til.
„Þetta er í fyrsta skipti í mannkynssögunni sem svona margt fólk getur tjáð sig og átt í samskiptum vegna þessarar nýju tækni, vegna internetsins,“ segir Canela. „En á sama tíma eru þau sem segja valdhöfum til syndanna; stjórnvöldum, stórfyrirtækjum, trúarhreyfingum og svo framvegis, ofsótt vegna gagnrýni sinnar, hvort sem það eru blaðamenn, vísindamenn, félagasamtök eða aðrir. Og tjáningarfrelsi almennings, einstaklinga sem notfæra sér netið, og aðgengi þeirra að upplýsingum þar, þetta er líka skert þótt með öðrum hætti sé: Með yfirþyrmandi flaumi falsfrétta og hatursorðræðu.“
Þetta tvennt, segir Canela, gegndarlausar árásir á þau sem reyna að segja valdhöfum til syndanna, hverjir sem þeir eru, og mengun upplýsingavistkerfisins með falsfréttum og hatursáróðri, eru mestu ógnirnar sem steðja að tjáningar- og fjölmiðlafrelsinu. „Og brýnasta verkefnið er að finna ráð gegn þessu, hvernig við getum varið öll þau sem nýta sér tjáningarfrelsið til að verja okkur öll, og hvernig við getum verndað upplýsingavistkerfið, til að tryggja að upplýsingar séu almannagæði.“
Skipulagðar árásir þeirra sem vilja ekki upplýst samfélag
Frjáls fjölmiðlun og tjáningarfrelsið sætir stöðugum og skipulögðum árásum víða um heim, um þetta eru alþjóðleg mannréttindasamtök, samtök fréttafólks og fréttamiðla, rannsóknarstofnanir á sviði alþjóðastjórnmála og lýðræðisþróunar og sérfræðingar UNESCO í málaflokknum sammála. En hverjir eru árásaraðilarnir?
„Aðilar sem vilja ekki að staðreyndir mála verði lýðum ljósar,“ segir Canela. „Kannski er það ríkisstjórn sem vill fela spillingu, kannski stórfyrirtæki sem vill ekki að fólk átti sig á því að loftslagsbreytingar eru vandamál, kannski frægðarmenni í vanda, kannski eiturlyfjabarón sem vill ekki að blaðamenn hnýsist í sín mál eða stríðsherra á átakasvæði.“
„Þetta er flókið mál,“ segir segir hann, „það er ekki hægt að benda bara á eitthvað eitt. Fyrir mörgum áratugum voru stjórnvöld í alræðisríkjum helstu fjendur tjáningarfrelsisins. Þau eru það vissulega enn, en nú hafa stórfyrirtæki, glæpaforingjar og fleiri bæst í hópinn.“ Aðferðirnar hafa líka breyst - áður fyrr beittu menn aðallega líkamlegu ofbeldi, segir Canela. Því sé vissulega enn beitt, en við bætast annars konar árásir, svo sem málsóknir á hendur fréttafólki og netofbeldi, sem bitnar sérstaklega á konum í blaðamannastétt.
„Kæruhernaður“ hinna voldugu gegn fjölmiðlum og blaðamennsku
Stjórnvöld, stórfyrirtæki og auðkýfingar grípa æ oftar til málsókna og kærumála til að freista þess að hindra vinnslu og birtingu frétta sem þeim eru ekki þóknanlegar, en ekki síður til að lýja og letja fjölmiðla og blaðamenn til rannsókna á málum og atburðum sem þeim er í mun að halda leyndum.
Emma Tucker, aðalritstjóri bandaríska blaðsins Wall Street Journal talaði um þetta á blaðamannaþingi vestra fyrir skemmstu og sagði fréttamennsku sem slíkri ógnað af því sem hún kallar lawfare, sem snara mætti sem kæruhernað.
Hún segir það lensku meðal hinna ríku og valdamiklu að hóta málaferlum um leið og þeir fá veður af því að fjölmiðill hyggist skoða og fjalla um mál sem þeir telja koma sér illa. "Eitt það erfiðasta sem við glímum við núna er ekki endilega það sem gerist eftir á," sagði Tucker, „heldur það sem gerist áður en við birtum [efnið]."
Stefnum og hótunum um lögsókn bókstaflega rigni yfir ritstjórnina frá stórfyrirtækjum og auðkýfingum, og þetta sé augljóslega orðinn liður í hvorutveggja ímyndarvinnu þeirra og skipulagðri aðför að óháðum fjölmiðlum og trúverðugleika þeirra.
Kæruhernaður víðar en í Bandaríkjunum
Kæruhernaður af þessu tagi einskorðast ekki við Bandaríkin, segir Canela, fyrirbærið er líka vel þekkt í Evrópu undir skammstöfuninni SLAPP, sem stendur fyrir Strategic lawsuit/litigation against public participation, eða strategísk málaferli gegn afskiptum eða þátttöku almennra aðila. Og Ísland er sannarlega ekki laust við þennan ófögnuð eins og dæmin sanna.
„Þetta er vaxandi iðnaður málaferla og hótana um málaferli, ekki bara gegn fjölmiðlum, heldur líka þeim sem vinna að mannréttindamálum og umhverfisvernd, jafnvel vísindafólki vegna þess sem þau eru að segja,“ segir Canela, „og þetta framkallar annað fyrirbæri og afar skaðlegt fyrir tjáningarfrelsið, sem er sjálfsritskoðun. Margt fólk í fréttamennsku óttast nefnilega - og ekki að ástæðulausu - að fara fyrir rétt og standa í afar kostnaðarsömum og tímafrekum réttarhöldum.“ Og þetta getur leitt til þess að fólk þegi frekar en að eiga slíkt yfir höfði sér, segir hann.
„Þetta er sem sagt enn ein ógnin sem steðjar að tjáningarfrelsinu, áður var það líkamlegt ofbeldi og hótanir um fangelsun og svo framvegis, sem enn tíðkast, því miður. En nú bætast við annars konar árásir, og augljóslega er notkun - eða öllu heldur misnotkun - á dómskerfinu, dæmi um það.“
Markmiðið ekki að vinna málin heldur að hræða og fæla frá fréttaöflun
Öflin sem standa að kæruhernaðinum reikna ekkert endilega með því að vinna þau mál sem þau höfða á hendur blaðamönnum og fjölmiðlum, enda er það ekki markmiðið. Markmiðið er að hræða fólk frá því að fjalla um eldfim mál sem þessi öfl, valdafólk, auðkýfingar, stórfyrirtæki, glæpaforingjar og svo framvegis, vilja þagga niður. Og þetta virkar. Í skýrslu UNESCO kemur fram að sjálfsritskoðun ritstjórna og fréttafólks hefur aukist um 63 prósent frá árinu 2012.
Með því að draga fréttafólk inn í langvarandi réttarhöld tekst þessum aðilum ekki einungis að knýja það til sjálfsritskoðunar heldur torvelda þeir um leið alla starfsemi þeirra og fjölmiðlanna sem þeir starfa hjá. Rannsóknarblaðamaður rannsakar ekkert á meðan hann situr fastur í réttarsal vikum og mánuðum saman - og fjölmiðlar, sem í fjölmiðlalandslagi nútímans eru fæstir ofhaldnir af fjármagni, eru knúnir til mikilla útgjalda sem þeir mega síst við. Þriðja afleiðingin er svo ekki síður neikvæð og áhrifamikil - og algjörlega meðvituð af hálfu þeirra sem kæruhernaðinn stunda.
Þetta, segir Canela, er nefnilega liður í hinni almennari, eða víðtækari ógn, sem felst því að grafa undan trausti fólks til fjölmiðla.
Markmiðið að grafa undan trausti fólks til fjölmiðla og fréttamennsku
„Þetta er ekkert nýtt, þetta byrjaði fyrir tíu fimmtán árum, og við heyrum þetta frá fleiri og fleiri ríkisstjórnum í heiminum, en líka öðrum leiðtogum, frægðarmennum, stórfyrirtækjum, trúarleiðtogum og svo framvegis,“ segir Canela.
„Þeir tala um blaðamenn eins og þeir séu allir í falsfréttamennsku, allir blaðamenn séu óvinir fólksins, allir blaðamenn séu spilltir.“ Þessi orðræða, segir hann, magnar augljóslega þann vanda sem hefðbundnir og rótgrónir fjölmiðlar standa frammi fyrir í dag: Vaxandi vantrausti gagnvart blaðamennsku í mörgum samfélögum, sem sum hver styðja meira að segja hugmyndir um að draga úr fjárstuðningi og vernd frjálsra og óháðra fjölmiðla.
„Og þetta er nokkuð sem við ættum að berjast gegn, öll sem eitt,“ segir Guilherma Canela. „Blaðamennska er ein af meginstoðum lýðræðissamfélags og það, að styðja ekki við blaðamennsku sem slíka, ógnar lýðræðinu.“
