Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra og fjármálaráðherra, varar við því að áframhaldandi aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið geti stefnt framtíð EES-samstarfsins í óvissu. Hann segir sáralitlar líkur á varanlegum undanþágum í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum og hafnar því að evran tryggi íslenskum heimilum sjálfkrafa lægri vexti.
Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra, segir villandi að stilla þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst upp sem áhættulausri leið fyrir Íslendinga til að „kíkja í pakkann“ og sjá hvað Evrópusambandið hafi að bjóða.
Þetta kemur fram í ítarlegu viðtali hans við Frosta Logason í Spjallinu. Í 20 mínútna samantekt úr viðtalinu, sem fylgir fréttinni, fer Geir yfir það sem hann telur helstu áhættuna við að hefja aðildarviðræðurnar að nýju.
„Nei, það er ekki áhættulaust að mínum dómi,“ segir Geir.
Segir þetta vera formlega umsókn um aðild
Geir hafnar þeirri lýsingu að já í þjóðaratkvæðagreiðslunni feli aðeins í sér heimild til að kanna hvað kunni að vera í boði.
Verði niðurstaðan já þurfi íslensk stjórnvöld að senda Evrópusambandinu formlegt erindi þar sem sótt sé um aðild. Ekki verði sent bréf þar sem Ísland biðji einfaldlega um að fá að „skoða í dótakassann“ eða banka upp á til að kanna hugsanleg tilboð.
„Það er sótt um aðild,“ segir Geir.
Að hans mati er því verið að blekkja þann kjósanda að vissu marki sem er sjálfur andvígur aðild en hyggst greiða atkvæði með áframhaldandi viðræðum til þess eins að sjá hvað úr þeim komi.
„Ég myndi segja að það væri verið að blekkja hann á vissan hátt,“ segir Geir.
Viðræðurnar myndu að hans sögn kosta umtalsverðar fjárhæðir, taka langan tíma og kalla á mikla vinnu ráðuneyta og ríkisstofnana. Engin trygging væri jafnframt fyrir því að niðurstaðan yrði samningur sem viðkomandi kjósandi gæti sætt sig við.
Óttast áhrifin á EES-samstarfið
Ein helsta ástæða þess að Geir ákvað að blanda sér í umræðuna er ótti hans við möguleg áhrif aðildarviðræðnanna á stöðu Íslands innan Evrópska efnahagssvæðisins.
EFTA-stoð EES-samningsins byggist nú á samstarfi Íslands, Noregs og Liechtenstein. Með því að hefja aðildarviðræður væri Ísland að gefa samstarfsríkjunum til kynna að landið hygðist yfirgefa núverandi fyrirkomulag og færa sig yfir í Evrópusambandið.
Geir bendir á að Espen Barth Eide, utanríkisráðherra Noregs, hafi þegar rætt mögulega aðild Íslands og gert ráð fyrir því í undirbúningi norskra stjórnvalda að Ísland gæti orðið aðili að ESB árið 2030.
Viðræðurnar yrðu mjög mannaflsfrekar og óttast Geir að minni athygli yrði beint að daglegri framkvæmd EES-samningsins. Ísland eigi nú þegar í erfiðleikum með að manna alla þá fundi og nefndir sem fylgja samningnum.
Norðmenn kunni því að ákveða að gæta eigin hagsmuna og semja sjálfstætt við Evrópusambandið um mál á borð við tollfríðindi fyrir sjávarafurðir og framlög í uppbyggingarsjóði EES.
Hver gæti verið versta mögulega niðurstaðan fái Ísland ekki samning sem þjóðin geti fellt sig við? Geir Haarde í opnu viðtali á https://t.co/fFjzIETkYR@frostiloga pic.twitter.com/DqTWBgewTT
— Brotkast (@brotkasttv) August 17, 2026
Gæti staðið eitt „úti á berangri“
Geir telur líklegt að aðildarferlið myndi á endanum stranda, annaðhvort vegna ágreinings um grundvallarhagsmuni Íslands eða vegna þeirra stjórnarskrárbreytinga sem aðild myndi kalla á.
Þá væri ekki sjálfgefið að allt færðist aftur í fyrra horf innan EES.
Versta mögulega niðurstaðan væri að Norðmenn hefðu þá þegar farið sínar eigin leiðir eða gengið sjálfir í Evrópusambandið. Liechtenstein gæti á sama tíma leitað lausna í skjóli náinna tengsla sinna við Sviss og Austurríki.
Ísland gæti þá staðið eitt eftir „úti á berangri“, án aðildarsamnings við ESB og án þeirrar sterku stöðu sem EES-samningurinn veitir landinu nú.
„Þá höfum við nú kannski ekkert sérstaklega sterka stöðu,“ segir Geir um þann möguleika að Ísland þyrfti eitt og óstutt að semja upp á nýtt við Evrópusambandið.
„Hvað megum við halda miklu eftir?“
Geir segir að staða Íslands sé í grundvallaratriðum mjög góð. Því þurfi hugsanleg ESB-aðild að skila verulegum ávinningi umfram það sem Ísland nýtur nú þegar í gegnum EES-samninginn.
Ísland stjórni nú sjávarútvegsstefnu sinni sjálft og hafi full yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni innan íslenskrar lögsögu. Með aðild að ESB þyrfti hins vegar að semja um hvernig Ísland félli inn í sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins.
„Af hverju skyldum við vilja ganga í eitthvert bandalag eða samband til að semja um það hvaða undanþágu við fáum, hvað við megum halda miklu af þessu eftir?“ spyr Geir.
Að hans mati eru afar litlar líkur á að Ísland fengi varanlegar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegs- og landbúnaðarstefnu ESB. Jafnvel þótt sérlausn fengist í upphafi væri engin trygging fyrir því að hún héldi til framtíðar.
Nýir ráðamenn eða stofnanir Evrópusambandsins gætu síðar komist að þeirri niðurstöðu að sérstaða Íslands samræmdist ekki lengur grundvallarreglum sambandsins.
Kallar sjávarútveginn tilvistarspurningu
Geir bendir á að Ísland hafi þegar tekið upp stóran hluta þeirrar löggjafar sem fylgir innri markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn.
Þau svið sem standa eftir séu hins vegar einmitt þau sem mestu skipti fyrir sjálfstæði og efnahagslega afkomu þjóðarinnar, þar á meðal sjávarútvegur, landbúnaður, auðlindamál og gjaldmiðillinn.
Yfirráð yfir sjávarauðlindinni séu ekki aðeins venjulegt hagsmunamál heldur „tilvistarspurning“ fyrir Ísland.
„Ég held að engin þjóð væri tilbúin að deila forræði sínu yfir svona auðlind sem er jafn mikilvæg, eða atvinnugrein sem er jafn mikilvæg fyrir landið, eins og sjávarútvegur er fyrir Íslendinga,“ segir Geir.
„Við þurfum þess ekkert. Það er engin knýjandi nauðsyn.“
„Ég held að engin þjóð væri tilbúin að deila forræði sínu yfir svona auðlind.“ Geir Haarde í viðtali á https://t.co/fFjzIETkYR@frostiloga pic.twitter.com/6Ja0LeSAub
— Brotkast (@brotkasttv) August 17, 2026
Segir lægri vexti enga tryggingu
Í klippunni ræða Geir og Frosti einnig þau rök já-sinna að vaxtamunurinn milli Íslands og evrusvæðisins sé í raun reikningurinn sem íslensk heimili greiði fyrir krónuna.
Geir segir þá framsetningu ranga miðað við núverandi aðstæður. Upptaka evru myndi ekki fylgja strax í kjölfar ESB-aðildar heldur þyrfti Ísland fyrst að uppfylla ýmis efnahagsleg skilyrði og taka þátt í gengissamstarfi áður en slíkt kæmi til greina.
Þá séu vextir ekki þeir sömu í öllum ríkjum evrusvæðisins heldur ráðist þeir einnig af efnahagsástandi og áhættu í hverju landi.
Geir bendir jafnframt á að lægri vextir geti aukið eftirspurn og þrýst fasteignaverði upp. Ekki sé því hægt að fullyrða að ungt fólk komist sjálfkrafa í betri stöðu með upptöku evru.
Aðspurður hvort hann geti horft í augun á ungu fólki sem greiðir háa húsnæðisvexti og sagt því að sjálfstæð peningastefna sé fórnarinnar virði svarar Geir játandi.
„Ég vil alls ekki ganga inn í Evrópusambandið ef ég þarf að fórna yfirráðunum yfir sjávarauðlindinni. Það er ekki sama hvað hlutirnir kosta,“ segir hann.
Segir þjóðarhagsmuni í húfi
Geir hefur að mestu haldið sig frá daglegri stjórnmálaumræðu eftir að hann lét af embættum. Hann segist ekki hafa sérstakan áhuga á að gagnrýna núverandi stjórnvöld í einstökum málum en þjóðaratkvæðagreiðslan og framtíðarsamband Íslands við ESB séu annars eðlis.
Þar séu svo miklir þjóðarhagsmunir í húfi að hann hafi talið nauðsynlegt að láta í sér heyra.
Geir ætlar sjálfur að greiða atkvæði gegn áframhaldandi aðildarviðræðum 29. ágúst. Hann telur ávinninginn ekki hafa verið sýndan fram á en kostnaðinn, óvissuna og áhættuna vera verulega.
Í heildarviðtalinu, sem er um 80 mínútur, er einnig rætt ítarlega um evruna og íslensku krónuna, verðbólgu, verðtryggingu, bankahrunið, neyðarlögin, Icesave, öryggissamband Íslands og Bandaríkjanna og hvort dollarinn kæmi ekki síður til greina en evran ef Íslendingar vildu á annað borð skipta um gjaldmiðil.
Hér að neðan má horfa á 20 mínútna samantekt með helstu röksemdum Geirs um áhættuna sem hann telur fylgja áframhaldandi aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið.
