CPKC-völlurinn í Kansas City í Missouri, heimavöllur Kansas City Current sem keppir í efstu deild kvenna í fótbolta í Bandaríkjunum, er fyrsta íþróttamannavirkið í heiminum sem er sérstaklega ætlað fyrir íþróttir kvenna. Annar völlur er í undirbúningi í Denver. Nýlega tilkynnti enska fótboltafélagið Brighton and Howe Albion að byggður yrði nýr fótboltaleikvangur sérstaklega ætlaður konum sem verði sá fyrsti sinnar tegundar í Evrópu.
Margir eru farnir að sjá sér hag í að fjárfesta í kvennaíþróttum en áður en við förum nánar út í það er rétt að skoða aðdraganda fyrsta mannvirkisins, í Kansas City.
Tvö lið hættu rekstri
Iðkun kvennafótbolta í Kansas hefur ekki alltaf verið dans á rósum. Árið 2012 var liðið FC KC eitt af stofnliðum kvennadeildarinnar í fótbolta. Það varð tvisvar bandarískur meistari en lagði samt upp laupana 2017 þegar eigandinn ákvað að hætta að veita fé til liðsins. Leikmennirnir og samningarnir fóru til Utah Royals, sem hætti í árslok 2020.
Á grunni þess var liðið Kansas City NWSL stofnað, skammstöfunin stendur fyrir deildina sem það spilar í, en liðið fékk síðar nafnið Kansas City Current. Nýja liðið sóttist eftir að spila heimaleiki sína á Children's Mercy Park, heimavelli Sporting Kansas City sem spilar í efstu deild karla sem kallast á ensku Major League Soccer.
Lið Sporting neitaði að deila vellinum með kvennaliðinu og því neyddist það til að deila hafnaboltavellinum Legends Fields með Kansas City Monarchs. En vegna þess hversu langan tíma tók að breyta honum í fótboltavöll voru fulltrúar Sporting Kansas City svo vænir að leyfa kvennaliðinu að spila fyrsta heimaleik sinn á vellinum sínum.
Strax við stofnun félagsins var farið að leggja drög að sérstökum velli og æfingasvæði. Þá átti ekkert kvennalið sinn eigin völl heldur þurfti að treysta á velli í eigu félaga í karlaknattspyrnu eða jafnvel velli fyrir aðrar íþróttir. Þegar búið var að finna lóð og fá öll tilskilin leyfi hófust framkvæmdir 2023 og fyrsti leikurinn var 16. mars 2024. Kansas City Current vann þá Portland Thorns, 5-4, á uppseldum leikvangi með 11.500 áhorfendur. Þess má geta að hægt er að stækka völlinn svo yfir 20 þúsund áhorfendur komist þar fyrir.
Völlurinn hefur síðan verið notaður fyrir úrslitaleiki í bandaríska kvennafótboltanum og landsleiki. Bygging leikvangsins kostaði 135 milljónir bandaríkjadala og er langstærsta fjárfestingin í kvennafótbolta í heiminum. En hún virðist borga sig, því uppselt hefur verið á hvern einasta leik hjá Kansas-liðinu frá því að völlurinn var tekinn í notkun.
Að mati forsvarsmanna félagsins er ávinningurinn af að vera með eigin völl ótvíræður. Aðalmálið er að félagið ræður sínum málum – styrktaraðilum, nafnaréttindum á völlinn, miðasölu, vörusölu og veitingasölu. Þegar konur og karlar keppa innan sama félagsins eru konurnar oft látnar sitja á hakanum. En Kansas-liðið þarf ekki að keppa við karlana um sömu peningana – og fara halloka, sem oftast er raunin. Chris Long, einn eigenda liðsins, segir þetta hafa skipt sköpum fyrir tekjuöflun liðsins. Tekjurnar hafi tvöfaldast, og mun fleiri tækifæri hafi verið til endurfjárfestinga.
Aðstæður fyrir konur
Annað sem skiptir líka máli er að aðstaðan á vellinum er hönnuð með konur í huga. Til dæmis eru lokuð rými fyrir hvern einasta leikmann í búningsklefunum, salernin eru fleiri og sérstök herbergi eru fyrir mæður til að skipta á börnum eða mjólka sig. Þá er hluti af vellinum með sveigjanlegt sætaval og sérstök svæði eru fyrir börn sem eiga erfitt með að sitja kyrr heilan fótboltaleik.
Chris Long hefur trú á því að eftir tíu ár verði fleiri félög komin með sérstaka leikvanga fyrir konur og að þau félög sem ekki hafi slíka velli muni sitja eftir. Og það er í það minnsta einn slíkur leikvangur til viðbótar á teikniborðinu, á vegum Denver Summit í samnefndri borg. Hann á að vera tilbúinn 2028. Völlur Kansas var valinn besta atvinnuíþróttamannvirki ársins á síðasta ári af samtökum stjórnenda íþróttamannvirkja í Bandaríkjunum.
Sif Atladóttir, fyrrverandi atvinnumaður og landsliðskona í fótbolta og nú framkvæmdastjóri Leikmannasamtaka Íslands., segir leikvangana fyrst og fremst vera byggða fyrir leikmenn og áhorfendur í karlafótboltanum. „Maður spilaði nú alveg á völlum þar sem kvennalið voru að leigja vellina og maður vissi af því. Þegar við vorum að fara eftir þann leik þá var heimaliðið líka að fara af því að það átti engan heimastað. Maður vorkenndi þeim meira að eiga ekki eigin völl. En maður áttar sig alltaf á því til dæmis á salernisaðstöðunni. Það var kannski eitt klósett og tvær þvagskálar inni í klefa fyrir 25 stelpur. Þannig sá maður betur að aðstaðan var ekki byggð af konu eða fyrir konur.“
Sif segir þetta birtingarmynd mikils uppgangs kvennaknattspyrnunnar á síðustu tíu árum. Engin íþrótt hafi vaxið jafn hratt á þeim tíma. „Ég held að fólk sé að átta sig á því að þegar það er fjárfest í kvennaíþróttum þá skilar fjárfestingin sér hraðar til baka. Fólk er að átta sig á því að með því að byggja sinn eigin völl þá er ekki verið að leigja velli þannig að peningurinn er ekki að fara í leigu, liðið stjórnar markaðssetningu og uppbyggingu og leikvangarnir eru byggðir fyrir áhorfendur kvennaknattspyrnunnar því að það eru aðeins mismunandi áherslur hjá þeim sem fara á karlaleiki og kvennaleiki.“
Sif nefnir líka þá tilfinningu sem leikmenn hafa þegar þeir ganga inn á völl sem greinilega er sniðinn að þeirra þörfum. Það skipti miklu máli, því þarfirnar séu ólíkar. Það hafi haft mikla þýðingu að sjá völl eins og þann í Kansas verða að veruleika þar sem á bak við það stendur fólk sem er tilbúið að fjárfesta í kvennafótboltanum. Og það má líka sjá út frá sjónarhóli stuðningsmanna sem séu frábrugðnir stuðningsmönnum í karlaboltanum. „Það eru fleiri fjölskyldur, fleiri börn sem koma, þar er sú tilfinning að allir séu velkomnir. Þarna eru mæður sem eru með börn á brjósti og mæður eða feður með börn sem geta ekki setið kyrr í þrjá klukkutíma. Þegar maður hugsar um hvernig fólk talar um leikvanginn þá sér maður hvað það skiptir miklu máli að mæta þar sem er svæði fyrir mann.“
Þessu til frekari stuðnings nefndir Sif könnun sem þýska stórliðið Bayern München gerði meðal áhorfenda á kvennaleikjum og bar saman við karlaleikina. „Þá kom í ljós að á þessum leikjum var miklu fleira fólk sem hafði aldrei farið á fótboltaleik áður, það var mikið af mæðrum og feðrum að fara með börnin sín. Svo var hátt hlutfall af áhorfendunum grænmetisætur og þá ertu ekki að selja eingöngu bratwurst og chili-sósu. Allir þessir þættir skipta máli.“
Það vill svo til að þarna er íslensk tenging. Einn af eigendum félagsins er Brittany Mahomes, sem lék með Aftureldingu/Fram í þriðju efstu deild sumarið 2017, þegar ferillinn var að klárast. Hún hafði áður leikið með skólaliðum í Bandaríkjunum.
„Hún þekkir þetta,“ segir Sif. „Hún veit hvernig það er að labba inn í klefa sem er ekki alveg þinn. Og þarna sá hún tækifæri, líka til að geta gefið til baka það sem vantaði hjá henni. Þannig að það breytti mjög miklu fyrir fólkið í Kansas að eiga möguleika á þessu. Og við erum að sjá að Brighton er að teygja þetta yfir til Englands.“
Paul Barber framkvæmdastjóri Brighton and Howe Albion, sem er með lið í efstu deildum bæði karla og kvenna á Englandi, tilkynnti 28. apríl um þennan nýja völl fyrir konur sem Sif vísar í. Áætlað er að völlurinn verði tilbúinn 2030. Reyndar liggja ekki öll tilskilin leyfi fyrir. Gert er ráð fyrir að völlurinn verði tengdur Amex-leikvanginum sem hefur verið heimavöllur karlaliðs Brighton frá 2011 og kvennaliðið hefur fengið að spila einstaka leik á honum.
Annað enskt lið, Birmingham City, hefur líka lýst yfir að verið sé að undirbúa byggingu leikvangs fyrir kvennalið.
„Hægt að brjóta normið í Evrópu“
„Frá mínu sjónarhorni er það risastórt,“ segir Sif. „Evrópski fótboltinn er það sem allt byggist í kringum og það er horft til evrópska kerfisins í fótboltanum. Brighton sá þarna eitthvað sem var vel gert í Bandaríkjunum og ákvað að gera það líka á Englandi. Í Evrópu eru kvennaliðin undantekningarlaust föst við karlalið á einhvern hátt. Ég spilaði í Svíþjóð í félagi sem var einungis fyrir konur og stelpur og ég þekki erfiðleikana við það að byggja upp félag sem er ekki tengt við karlalið. Maður sá á þeim tíma að karlaliðin fóru að byggja upp kvennaliðin sín þannig að á endanum eru kvennaliðin nánast undantekningarlaust tengd við karlaliðin því að fjármagnið kemur þaðan. Kvennaliðin treysta því mikið á þann peningastraum sem kemur frá körlunum. Þannig að það að Brighton sé að taka skrefið og að byggja sér aðstöðu fyrir kvennadeildina sýnir í verki að það er allt í lagi að brjóta normið í Evrópu þó svo fótboltinn hafi verið mjög formfastur.“
Sif segir líka mikilvægt að völlurinn sé byggður við hliðina á velli karlaliðsins þannig að það sé tenging milli karla- og kvennaboltans. Hún nefnir sem dæmi að kvennalið Chelsea spilar á velli sem er langt frá velli karlaliðsins sem rjúfi tengslin við aðdáendur og því ólíklegra að þeir mæti.
En af hverju að byggja sérstakan leikvang fyrir konur? Er ekki hægt að nýta fjárfestinguna í hinum völlunum og laga þá að kvennafótboltanum. Sif segir að það hafi verið gert á nokkrum stöðum. „En þegar fjárfestingin er upphaflega á einum stað þá verða nýliðarnir, sem eru þá kvennaknattspyrnan, alltaf í öðru sæti. Við getum bara horft til Íslands sem dæmis. Kvennaknattspyrnan, eða kvennaíþróttir, voru ekki í huga fólks þegar íþróttavellirnir voru byggðir. Ef við horfum til dæmis á eldri byggingar þá er einn stór klefi sem er nýttur fyrir eitt karlalið meðan stelpurnar eru oftast í tveimur klefum.“
Þetta er aðeins lítið dæmi um ólíkar þarfir og aðstæður kvenna og karla. Sif nefnir líka að þessir vellir geri ráð fyrir færri áhorfendum, sem skapi mun meiri stemningu en ef til dæmis tíu þúsund áhorfendur séu á 40 þúsund manna velli. „Ef maður á möguleika og tækifæri á að byggja í staðinn fyrir að leigja völl eða þurfa að laga sig að einhverju öðru eða þurfa alltaf leyfi til þess að byggja eða stækka, af hverju þá ekki að byggja sjálfur? Ef það á að breyta karlaleikvöngunum sem eru til þá mun það alltaf líka kosta í staðinn fyrir að geta algjörlega skipulagt þetta sjálfur. Þá er markaðssetning og fjárfesting með þínum hætti en ekki einhverjum öðrum.“
Fjölgun kvennavalla verður hæg
Sif býst við að svona völlum fjölgi en þó ekki mjög hratt. Það eigi fleiri eftir að sjá tækifæri í slíku og framangreind félög fái forskot. „Ef lið getur boðið leikmanni í heimsókn og klefarnir eru í lagi, aðstæðurnar eru sniðnar fyrir leikmanninn og það er til staðar umhverfi sem er byggt fyrir leikmanninn þá eru miklu meiri líkur á að fá leikmenn sem laða að. Þetta helst allt í hendur. Þannig að ég held alveg að við eigum eftir að sjá meira af svona völlum.“
Þegar Sif er spurð hvort hún sjái svona völl rísa á Íslandi hlær hún við. „Nei, ég held ekki. Við erum með allt annað módel en í Evrópu. Við erum ekki með einkafjárfesta, klúbbarnir okkar er í eigu sveitarfélaganna og þar með fólksins. Það sem ég myndi frekar vilja gera er að þegar vellir eru byggðir og breytingar gerðar sé leitað eftir sjónarmiðum frá konunum, frá leikmönnum og þjálfurum kvennamegin. Þá skiptir íþróttagreinin ekki máli. Hingað til hefur bara eitt sjónarhorn verið í boði.“
