Skýrsla starfshóps þáverandi dómsmálaráðherra vegna jarðhræringa og eldsumbrota á tímabilinu október 2023 til nóvember 2024 kom út í morgun. Starfshópurinn hafði það verkefni að skoða aðgerðir eða aðgerðaleysi viðbragðsaðila og gera ábendingar um það sem betur hefði mátt fara. Starfshópinn skipuðu þau Hafsteinn Dan Kristjánsson lagaprófessor sem formaður, Kjartan Þorkelsson, fyrrum lögreglustjóri á Suðurlandi, og Sóley Kaldal, áhættu- og öryggisverkfræðingur.
Viðbragðsaðilar unnu þrekvirki
Í skýrslunni er ítrekað gerð athugasemd við óformlegt verklag, skort á skriflegu verklagi og óskýra ábyrgð.
Skýrslan telur 417 blaðsíður og fer meðal annars sérstaklega yfir hættumat og viðbragðsáætlun, almannavarnastig, áhættumat, banaslysið 10. janúar 2024, rýmingar og fyrirmæli um brottflutning, verðmætabjörgun íbúa og upplýsingagjöf, verðmætabjörgun í tengslum við mikilvæga innviði, aðgangstakmarkanir að Grindavík, aðgengi fjölmiðla að Grindavík og samkomulagið við Blaðamannafélag Íslands, innri rýni viðbragðsaðila, þjónustumiðstöðvar sem settar voru á fót og valin álitaefni um varnargarðana.
Starfshópurinn ítrekar að þeir sem komu að almannavarnaviðbragðinu hafi unnið mikið þrekvirki þegar þeir tókust á við eitt stærsta og flóknasta almannavarnaverkefni sem íslenskt samfélag hefur staðið frammi fyrir. Það sé þeim að þakka að ekki fór mun verr.
Níu gos norðan Grindavíkur
Frá því að landris hófst við Svartsengi undir lok október 2023 hafa alls verið níu eldgos norðan Grindavíkur, tvö þeirra utan þess tíma sem hópurinn hafði til skoðunar. Við þetta myndaðist langvarandi neyðarástand þar sem hættan var síbreytileg.
Einn stærsti atburðurinn var þegar fimmtán kílómetra kvikugangur, sem teygði sig þvert undir Grindavík, myndaðist þann tíunda nóvember 2023 og bærinn var rýmdur. Starfshópurinn veltir því upp hvort það hefði átt að rýma fyrr. „Hefur það verið orðað svo að Grindavík hafi logað undir jörðinni á Grindvíkingum þegar rýming átti sér loks stað,“ segir í skýrslunni.
Alvarlegast var þó þegar maður sem vann við að fylla í sprungu við einbýlishús við Vesturhóp 29 í Grindavík féll niður í sprunguna. Hans var leitað við erfiðar aðstæður án árangurs. Vinnueftirlitið telur að slysið megi rekja meðal annars til þess að fullnægjandi áhættumat lá ekki fyrir.
Í tölvupósti Náttúruhamfaratryggingar 29. nóvember 2023 kom stofnunin þeim upplýsingum á framfæri við almannavarnadeild að við Vesturhóp 29 væri hættulegt að vera, en þar sagði:
„Vesturhóp 29, þar er varasamt að vera í kringum húsið þar sem það er allt í sprungum og líklega hættulegt að vera inni í enda hússins að mati matsmanna.“
Samkvæmt niðurstöðu tjónaskoðunar frá 28. nóvember 2023 var viðgerðarkostnaður talinn umfram vátryggingafjárhæð:
„Djúp sprunga undir vesturgafli, stofu, sólpalli, svefnherbergi og baðherbergi líklegast.“
„Það er mat matsmanna að áætlaður viðgerðarkostnaður sé umfram vátryggingarfjárhæð.“
Engu að síður var ráðist í framkvæmdir við húsið í byrjun janúar 2024. Starfshópurinn segir skorta gögn og upplýsingar um aðgengi verktaka sem unnu við húsið að hættusvæðum og hver hafi tekið þær ákvarðanir.
Á þessum tíma voru engar takmarkanir í gildi varðandi aðgengi íbúa eða fyrirtækja að Grindavík, en mælst til þess að íbúar dveldu ekki í bænum. Þeir væru þar á eigin ábyrgð.
Starfshópurinn telur að það hefði verið æskilegt að byggja á áhættumati í vá við ákvörðun um aðgengi að Grindavík. Ekki hafi verið fullnægjandi að vara almennt við því að vera í Grindavík en að byggja að öðru leyti á eigin ábyrgð þegar skriflegt áhættumat var ekki aðgengilegt almenningi.
Í óviðunandi húsnæði eftir rýmingu
Fram kemur í skýrslunni að margir Grindvíkingar hafi verið í óviðunandi húsnæði yfir lengri tíma eftir að jarðhræringarnar hófust. Stór og viðvarandi áskorun hafi verið að finna varanlegar húsnæðislausnir fyrir íbúa, þar sem margir hafi verið tilbúnir til að veita skammtímaaðstoð en sá stuðningur dugði ekki þegar í ljós kom að um langtímaatburði væri að ræða. Húsnæðisskortur hafi verið sérstaklega erfiður fyrir þá íbúa sem þurftu sérstuðning, eins og aldraða, öryrkja og fólk af erlendum uppruna.
Bent er á að í lok sumars 2025 hafi fjórðungur íbúa í Grindavík verið af erlendum uppruna, þar af 24 börn á skólaaldri. Starfshópurinn veltir upp þeirri spurningu hvort börn efnaminni foreldra séu í bænum nú sem og að viðkvæmir hópar sæki þangað í ódýrara húsnæði.
Ábendingar til framtíðar
Starfshópurinn kemur með fjölda ábendinga um það sem betur hefði mátt fara, til dæmis mikilvægi þess að skrásetja viðmið eða verklag um ákvarðanir um almannavarnastig. Áhættumat hafi verið gert of sjaldan og ekki kynnt nógu vel. Þá veltir hópurinn upp hvort viðmið eða verklag þurfi að taka meira mið af jarðskjálftum og myndun kvikuganga.
Eins bendir hópurinn á að núgildandi lög um almannavarnir taki ekki nógu vel til langvarandi aðgerða. Viðvarandi kvöld- og næturvaktir hafi leitt til örmögnunar og jafnvel kulnunar viðbragðsaðila.
Einkarekin orkufyrirtæki standi straum af kostnaði
Starfshópurinn telur að þörf sé á skýru regluverki um skyldur einkarekinna orku- og veitufyrirtækja til að bregðast við í almannavarnaástandi, sem og hverjum beri að greiða kostnaðinn, og kemur þeirri ábendingu á framfæri að skoðað verði hvort tilefni sé til að tryggja betur í lögum þá samfélagslegu ábyrgð sem einkarekin orku- og veitufyrirtæki bera þegar hættuástand varir ef þau reka mikilvæga innviði fyrir samfélagið. Starfshópurinn stingur upp á að hægt væri að kveða á um slíka skyldu í þeim lögum sem gilda um starfsemi einstakra aðila eða setja hamfaralög, eins konar neyðarlög, sem mæli fyrir um skyldur þeirra við slíkar aðstæður.
Starfshópurinn bendir enn fremur á mögulega hagsmunaárekstra hvað varðar gerð varnargarða en dæmi voru um að sama verkfræðistofan kom að gerð tillagna um að ráðast í framkvæmdir og stóð svo að þeim framkvæmdum. Æskilegt sé að koma í veg fyrir slíkt, enda séu fjárhagslegir hagsmunir undir.
Aðgengi fjölmiðla
Starfshópurinn veltir því upp hvort tilefni sé til að fjallað sé um samskipti við fjölmiðla í viðbragðsáætlunum í hættuástandi og að fjölmiðlar eigi þá rýmri aðgang að hættusvæðum verði því við komið.
Mikilvægt sé að ákvarðanir um aðgangstakmarkanir byggi á vísindalegum gögnum. Í því sambandi er vakin athygli á því að ekki sé nóg að líta eingöngu til heildarhættunnar fyrir svæðið samkvæmt hættumatskorti, heldur verði jafnframt að huga að einstökum hættuþáttum sem gætu ógnað lífi og heilsu fólks. Almennt sé ekki fullnægjandi að byggja einvörðungu á hættumatskorti Veðurstofunnar.
Bent er á að fjölmiðlamönnum beri að hlíta fyrirmælum lögreglu eins og aðrir en gerðar eru athugasemdir við að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi takmarkað aðgengi fjölmiðla á ómálefnalegum forsendum þegar aðgengi var skert af tillitsemi við til íbúa. Starfshópurinn minnir á að ekki megi skerða stjórnarskrárvarin mannréttindi fjölmiðlafólks, á borð við ferða- og tjáningarfrelsi, umfram það sem nauðsyn krefur.
Starfshópurinn bendir enn fremur á að fjölmiðlum er ekki aðeins ætlað að flytja fréttir af náttúruhamförum heldur einnig viðbrögðum stjórnvalda við þeim og veita þeim þar með aðhald. Fjölmiðlar eigi almennt ekki að vera „undir eftirliti“ viðbragðsaðila.
Starfshópurinn tekur einnig fram að stjórnvöld eigi almennt ekki að ákveða hvað fjölmiðlar megi mynda og fjalla um, hvar og hvenær, nema raunverulegir öryggishagsmunir krefjist þess sem vega þyngra að metum en fjölmiðla- og tjáningarfrelsi.
