Niðurstaða greinaflokksins er skýr: Vænlegasti kosturinn er að láta á það reyna hvort hagsmunum Íslands yrði ekki bezt borgið með samningi um inngöngu í Evrópusambandið. Með því að fela ríkisstjórn Íslands, með „jái“ í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardaginn, að ljúka aðildarviðræðum fengjust loksins svör við spurningum sem Íslendingar hafa rifizt um í áratugi. Þeim valkosti að ganga í bandalag nánustu samstarfsríkja Íslands yrði haldið opnum. Dyrum ekki lokað að óþörfu. 

Í aðildarviðræðum fengjust svör við því meðal annars hver umgjörð fiskveiða Íslendinga, þar með talið ráðstöfunarrétturinn yfir auðlindum hafsins innan efnahagslögsögunnar, yrði við inngöngu í Evrópusambandið. Svör myndu fást við því hvernig kerfi stuðnings við landbúnað á Íslandi og við atvinnuþróun í landsbyggðunum, innviðauppbyggingu og fleira myndi líta út við inngöngu í Evrópusambandið. Svör myndu fást við því hvernig tímalína inngöngu Íslands í Efnahags- og myntbandalag Evrópu yrði, og þar með hvenær Ísland ætti þess kost að skipta krónunni út fyrir evruna. Svör myndu fást við því hver aðildargjöld Íslands að Evrópusambandinu yrðu, bæði brúttó og nettó. Hvað nettógjöldin áhrærir gæti þó tekið nokkurn tíma eftir inngöngu að láta á það reyna hve mikla styrki Ísland gæti sótt úr sjóðum sambandsins. 

Veikleikar EES

Í grein 2 var spurt: Dugar EES? Niðurstaðan: Veikleikar EES-samstarfsins eru frekar líklegir til að ágerast en hitt. Þetta hafa áhrifamenn í opinberri umræðu í Noregi – fyrrverandi utanríkisráðherra annars vegar og stjórnmálaritstjóri Aftenposten hins vegar – meðal annarra undirstrikað og vakið athygli Íslendinga á nýlega. Rekstur EES hefur vissulega gengið stóráfallalaust á þeim tiltölulega lygna sjó sem ríkti í alþjóðaumhverfi Íslands síðustu áratugi. En í þeim ólgusjó sem fylgir breyttum heimi (og lýst var í grein 1) væri óvarlegt að treysta á að lausnir gærdagsins dugi við áskorunum morgundagsins. 

„Ameríkuvalkosturinn“ ófullnægjandi

Í grein 6 var fjallað um „Ameríkuvalkostinn“ – að snúa baki við Evrópu og treysta frekar tengslin vestur um haf. Niðurstaðan: Fáar leiðir, ef nokkur, væru færar að þessu marki sem gætu þjónað íslenzkum hagsmunum með nokkrum sambærilegum hætti og aðild að ESB. Reyndar væri raunhæfasta leiðin að nánari tengslum við Bandaríkin mjög neikvæð sviðsmynd, þar sem Bandaríkjastjórn myndi beita stórveldisafli sínu til að þvinga Ísland undir sín yfirráð. Í ljósi hótana Bandaríkjastjórnar í garð næsta grannlands Íslands, Grænlands, er þessi neikvæða sviðsmynd því miður allt annað en fjarstæðukennd. Ályktunin af því er að það felst áhætta í því fyrir Ísland að útiloka þann valkost að ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið. 

Nú er lag

Í grein 3 voru aðstæður til aðildarviðræðna nú bornar saman við þær sem ríktu þegar Ísland gerði fyrstu atlöguna að slíkum viðræðum. Niðurstaðan: Nýr og sveigjanlegri hugsunarháttur er að festast í sessi meðal forystufólks Evrópusambandsins í stað þeirrar ferils-formfestu sem ríkti af hálfu þeirra sem önnuðust aðildarviðræðurnar við Ísland af hálfu ESB á tímabilinu 2009–2013. Í stuttu máli: Gagnvart Íslandi sýnir ESB nú mun „opnari faðm“ en áður. Ísland er tvímælalaust velkomið í raðir sambandsins og einlægur vilji fyrir hendi þar á bæ að sýna nauðsynlegan sveigjanleika til að finna viðunandi lausnir á stærstu hagsmunamálum Íslands í tengslum við aðild, sérstaklega á sviði sjávarútvegs- og landbúnaðarmála. Í grein 4 er farið vel yfir hvernig meta má samningsstöðu Íslands í þessum tveimur mikilvægu samningsköflum. 

Ótvírætt er því að „nú er lag“ fyrir Ísland að láta reyna á aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þær Evrópuþjóðir sem erfiðast gæti verið að hafa sem viðsemjendur – Norðmenn og Bretar – standa utan sambandsins. Talsmenn ESB hafa nú í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar tekið af allan vafa um að í aðildarviðræðum er sannarlega um heilmikið að semja – og það er vilji til að koma mjög til móts við kröfur Íslendinga, finna lausnir sem tryggja bæði hagsmuni Íslands og Evrópusambandsins í heild. Sjá því til vitnis til dæmis nýlegt viðtal við Mörtu Kos, stækkunarmálastjóra ESB. 

Í samanburði við þær aðstæður sem ríktu í fyrri lotu aðildarviðræðna á árunum 2010–2013 er ótvírætt að þær eru Íslandi mun hagfelldari nú en þá. Öll Evrópa var á sínum tíma að kljást við afleiðingar fjármálakreppunnar. Við þær bættust makríldeila, Icesave-deila og fleira sem flækti og tafði aðildarviðræðurnar. ESB hefur ekki hleypt inn nýju aðildarríki síðan um mitt ár 2013, þegar Króatía bættist í raðir þess. Í þetta sinn gæti Ísland jafnvel tekið framúr því umsóknarríki sem nú er komið lengst í aðildarundirbúningi, Svartfjallalandi. 

Betra skjól

Í grein 5 var skoðað hvort Íslandi byðist betra skjól, bæði í efnahagslegu tilliti og með hliðsjón af öryggis- og varnarhagsmunum, með ESB-aðild. Niðurstaðan: Með aðild að tollabandalagi og efnahags- og myntbandalagi Evrópusambandsins myndi Ísland njóta aukins skjóls gegn hugsanlegum áföllum af völdum óvæntrar þróunar í alþjóðasamskiptum, til dæmis ef Trump-stjórnin skyldi fá viðlíka áhuga á Íslandi og hún hefur sýnt gagnvart Grænlandi. Aðild að þessum bandalögum, sem fylgir ESB-aðild, myndi beina utanríkisviðskiptum Íslands í enn meiri mæli en hingað til inn á Evrópumarkaðinn, en sá markaður er nú þegar langmikilvægasti markaður íslenskra utanríkisviðskipta. Hið efnahagslega skjól sem Ísland nyti með þessu myndi líka eiga þátt í að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. 

Ótvírætt er einnig að ESB-aðild myndi færa Íslandi verðmætar viðbætur við þær öryggistryggingar sem landið nýtur með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu. Sérstaklega er vert að horfa til samstöðuákvæðisins svonefnda, 222. greinar Lissabon-sáttmálans, en það ákvæði skuldbindur öll aðildarríkin til að styðja við aðildarríki sem verður fyrir alvarlegum náttúruhamförum. Sú gagnkvæma öryggisskuldbinding sem felst í grein 42, mgr. 7, kann að hljóta meira vægi eftir því sem grefst undan vægi hinna gagnkvæmu öryggisskuldbindinga NATO-samstarfsins, en þróun í þá átt hefur ótvírætt átt sér stað síðan Donald Trump tók við valdataumum á ný í Bandaríkjunum í byrjun árs 2025. 

Hvað tekur við?

En hvað tekur þá við, fari svo að meirihluti segi „já“ á laugardaginn? 

Íslenzk stjórnvöld myndu þá setja í gang vinnu við að fullmóta samningsmarkmið Íslands, í samráði við hagsmunaaðila og utanríkismálanefnd Alþingis. Þar sem ekki þarf að endurtaka öll formsatriði ferlisins frá fyrri samningalotu má vænta þess að eiginlegar aðildarviðræður gætu hafizt í byrjun næsta árs og að þeim yrði lokið á 18 mánuðum eða svo. Það myndi þýða að drög að aðildarsamningi gætu legið fyrir áður en núverandi kjörtímabil Alþingis rennur út. Sjá má fyrir sér að greidd yrðu atkvæði um samninginn samhliða næstu alþingiskosningum, og fyrir kosningarnar myndi Alþingi samþykkja þá stjórnarskrárbreytingu sem talin er nauðsynleg til að innganga í Evrópusambandið rúmist tvímælalaust innan heimilda stjórnarskrárinnar. Síðan yrði nýkjörið þing að samþykkja þá stjórnarskrárbreytingu óbreytta til að hún öðlaðist gildi. 

Ef svo skyldi fara að allt þetta myndi rætast – að aðildarviðræðum lyki á stuttum tíma (innan kjörtímabils sitjandi ríkisstjórnar), aðildarsamningur yrði samþykktur í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu, stjórnarskrárbreytingar samþykktar af Alþingi bæði fyrir og eftir næstu kosningar, og öllum formsatriðum þar með fullnægt fyrir inngöngu landsins í sambandið – hvernig aðildarríki yrði Ísland þá? Hvaða aðildarríki má búast við að verði nánustu bandamenn Íslands innan sambandsins? 

Óhætt er að fullyrða að Ísland yrði meðal þeirra aðildarríkja sem tortryggnast væri á að lengra yrði gengið í átt að nánari pólitískum samruna innan sambandsins. Það hve hátt hlutfall kjósenda vill segja „nei“ í atkvæðagreiðslunni um endurupptöku aðildarviðræðna endurspeglar þá tortryggni sem er útbreidd meðal Íslendinga gagnvart hugmyndum um nánari Evrópusamruna. Þeir eru reyndar ekki eina Evrópuþjóðin þar sem slíkur hugsunarháttur er útbreiddur. Sögulega séð hafa til að mynda Danir verið tregir til að taka þátt í metnaðarfullum áföngum í átt að frekari samruna (fengu til dæmis undanþágur frá vissum þáttum Maastricht-sáttmálans). Íslenskir „evróskeptíkerar“ munu því eiga auðvelt með að finna sér bandamenn í sambandinu. 

Einnig er vert að rifja upp að á Möltu, Miðjarðarhafs-eyríkinu sem gekk í ESB árið 2004, var þjóðin í aðdraganda aðildarsamninga skipt algerlega í tvær jafnstórar fylkingar með og á móti inngöngu. Alla tíð síðan af inngöngunni varð hafa Maltverjar hins vegar mælzt meðal þeirra aðildarþjóða sem lýsa mestri ánægju með aðildina. Kýpverjar, hin Miðjarðarhafs-eyþjóðin sem gekk í ESB árið 2004, hafa líka mælzt mjög ánægðir með veruna í ESB. Ísland yrði þannig þriðja litla eyríkið innan ESB ef af aðild skyldi verða, og nærtækt að leita í reynslubanka Maltverja og Kýpverja af því að spjara sig með góðum árangri innan hins stóra ESB-kerfis síðastliðna tvo áratugi. 

Ísland á sér hauka í horni 

Ísland á sér reyndar marga hauka í horni innan sambandsins. Augljóslega eru hin Norðurlöndin í þeim hópi, en með Íslandi yrðu fjögur af fimm fullvalda ríkjum Norðurlanda aðilar bæði að ESB og NATO. Eingöngu Noregur og sjálfstjórnarsvæðin Færeyjar og Grænland stæðu áfram utan ESB. Eystrasaltsríkin þrjú, sem einnig eru í nánu samstarfi við Norðurlöndin (NB8), myndu líka taka Íslendingum opnum örmum. Með hjálp hinna norrænu kollega yrðu fulltrúar Íslands fljótir að tileinka sér leikreglur hagsmunagæslu aðildarríkja í löggjafarstarfi ESB og í öðru samstarfi sem þar á sér stöðugt stað. Stór hluti íslenzkrar stjórnsýslu hefur á síðustu áratugum tekið þátt í rekstri EES-samningsins og þekkir því vel til „á göngunum í Brussel“. Svo ganga má út frá því sem vísu að aðlögun íslenzku stjórnsýslunnar að fullri aðild að ESB myndi  ganga hratt og vel fyrir sig. 

Ótvírætt má líka telja Þýzkaland, mesta þungavigtarríki ESB, til náinna bandamanna Íslands innan ESB. Þjóðverjar eru upp til hópa mjög velviljaðir Íslandi og um að gera fyrir íslenzk stjórnvöld að nýta sér þann velvilja í hagsmunagæzlustarfinu innan ESB. Svipaða sögu má segja um Pólland, enda hafa tengsl Póllands og Íslands orðið sífellt nánari síðan Pólland gekk í ESB (og þar með líka EES) árið 2004. Pólski forsætisráðherrann Donald Tusk sagði meira að segja, þegar hann hitti hina íslenzku starfssystur sína Kristrúnu Frostadóttur í febrúar síðastliðnum (og gaf henni Prins póló), að ESB yrði að sýna sveigjanleika í aðildarviðræðum við lítil ríki eins og Ísland. Hann hét líka öllu því liðsinni sem Pólverjum væri unnt að veita (sbr. frétt RÚV). 

Sæti við borðið

Hagsmunagæzlustarfinu innan ESB þarf að sjálfsögðu að sinna af eindrægni frá fyrsta aðildardegi. En það hagsmunagæzlustarf yrði á mun meiri jafningjaforsendum en hagsmunagæzlustarfið innan EES var nokkurn tímann. Ísland ætti sæti við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Öllu ESB-kerfinu bæri að taka tillit til hagsmuna Íslands, rétt eins og hagsmuna hinna 27 aðildarríkjanna. Það yrði mikil breyting frá núverandi stöðu Íslands sem EFTA-EES-ríkis utan ESB. 

„Nei“ lokar dyrum

Fari hins vegar svo að meirihluti þeirra sem greiða atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardaginn skyldu hafna því að aðildarviðræðum við Evrópusambandið yrði fram haldið, færi málið aftur á ís. Öllum þeim spurningum sem fá mætti svör við í aðildarviðræðum fengjust engin svör við. Ísland sæti uppi með að hafa ekki annan valkost en að reyna að gera það bezta úr aðildinni að EES. Og vona að ólgan í alþjóðaumhverfi landsins verði ekki til þess að grafa frekar undan gildi EES-samningsins.