Meginniðurstaðan í nýrri samantekt Hagfræðistofnunar, sem unnin var að beiðni þingsins, er að umsvif stærstu útgerðarfyrirtækja landsins og eigenda þeirra í ótengdum rekstri hafi aukist mikið á síðastliðnum áratug.
Að 20 kvótahæstu útgerðir landsins eigi nú ríflega 400 milljarða eignir í öðrum fyrirtækjum, hvort sem er í öðrum útgerðum eða óskyldum rekstri. Ríflegur meirihluti sé tilkominn vegna fjárfestinga á tíu ára tímabili, frá 2014–2024.
Hagfræðistofnun flokkar þessar 400 milljarða eignir útgerðanna í þrennt. Stærstur er sá hluti eigna sem kom til vegna fjárfestinga í öðrum útgerðarfélögum, eða 230 milljarðar króna. Næststærsti hlutinn eru svo eignir í öðrum íslenskum fyrirtækjum, tæplega 130 milljarðar, og þriðji hlutinn, erlendar eignir að verðmæti 50 milljarða króna.
Þessar hundruð milljarða króna eignir dreifast þó eðli málsins samkvæmt misjafnlega á þessar tuttugu útgerðir.
Fjögur eignamestu útgerðarfyrirtækin standa undir tveimur þriðju þessara 400 milljarða heildareigna. Samanlagðar eignir þeirra eru 270 milljarðar króna, samkvæmt úttekt Hagfræðistofnunar. Þessi fjögur eru Síldarvinnslan, Fisk Seafood, Útgerðarfélag Reykjavíkur og Brim.
Síðastnefndu tvö félögin eru nátengd, svo mjög að margir gætu haldið að eignir þeirra tveggja ætti að telja saman, enda var það markmiðið með samantekt Hagfræðistofnunar að einskorða yfirlitið ekki bara við eignir einstakra fyrirtækja, heldur líka tengdra fyrirtækja og eigenda útgerðanna.
Rúmasta túlkun tengdra aðila
Þá skiptir máli við mat á því hverjir teljist tengdir aðilar. Hagfræðistofnun styðst þar við rúmustu mögulegu túlkun, þá sömu og notuð er í mati á því hvaða útgerðir raðist í hóp þeirra tuttugu kvótahæstu, eins og hann birtist árlega samkvæmt röðun Fiskistofu.
Hún styðst við umdeilda túlkun laga um stjórn fiskveiða, sem miðar við að ein útgerð eða sami aðili verði að eiga helming í annarri til þess að hægt sé að tala um þær sem tengda aðila. Þetta er óháð því hvort yfirráð yfir stjórnum beggja séu ein og hin sama – skilgreining sem gerir jafnvel ráð fyrir að einstaklingar í sömu fjölskyldu, systkini jafnvel, séu ótengdir.
Á listanum sem Hagfræðistofnun styðst við eru til að mynda þrjú fyrirtæki sem öll eru í eigu þess sama.
Vísir hf. og Bergur-Huginn eru á listanum rétt eins og Síldarvinnslan, sem á öll hlutabréf í þeim. Það þyrfti heldur ekki að teygja sig langt til að bæta við einu eða jafnvel tveimur fyrirtækjum inn í þennan hóp. Stærsta eiganda Síldarvinnslunnar, Samherja hf.
Sama á við um fyrirtækin tvö sem Hagfræðistofnun telur að eigi samanlagt þriðjung eigna útgerðanna tuttugu – eða 150 milljarða af 406. Brim og Útgerðarfélag Reykjavíkur.
Brim og fyrirtæki í eigu forstjóra þess teljast ekki tengdir aðilar
Guðmundur Kristjánsson er eigandi alls hlutafjár í Útgerðarfélagi Reykjavíkur. Hann er þó oftast kenndur við hitt fyrirtækið, Brim, enda er hann forstjóri Brims og stærsti eigandi þess í krafti 43% hlutar Útgerðarfélags Reykjavíkur í fyrirtækinu.
Það að Guðmundur eigi fyrirtæki sem síðan á hátt í helmingshlut í öðru, þar sem hann er svo forstjóri, er samt ekki nóg til að fyrirtækin teljist tengdir aðilar. Til þess þyrfti annað félagið að eiga meira en helming í hinu.
Þessi skilgreining á tengdum aðilum er sú sem sótt er í lög um stjórn fiskveiða. Svo rúm túlkun er gjörólík því sem gengur og gerist í öðrum lögum.
Samkeppnislög og lög um fjármálafyrirtæki líta til að mynda til þess ef eitt félag getur haft úrslitaáhrif á hitt. Í lögum um raunverulega eigendur frá 2019 er miðað við allt niður í 25% eignarhlut. Í ársreikningalögum er hlutfallið 20%.
Erlendis er hlutfallið jafnvel lægra, allt niður í tíu prósent í Bandaríkjunum ef sýnt er fram á að áhrif eigandans séu veruleg. ESB miðar við áhrif á fjárhagslegar ákvarðanir annars fyrirtækisins í hinu.
Öll ofangreind löggjöf gerir auk þess ráð fyrir að náskylt fólk teljist til tengdra aðila.
Þegar Alþingi samþykkti að óska eftir því að fá upplýsingar um eignir útgerðarfélaga í öðrum félögum og fyrirtækjum var beiðnin rökstudd með því að fá fram upplýsingar um áhrif stærstu útgerða landsins í íslensku atvinnulífi. Útgerðirnar hefðu að sögn, í krafti aukins hagnaðar, fjárfest meira í öðrum rekstri á undanförnum árum.
Í skýrslubeiðni Alþingis sagði orðrétt:
„Það er jákvætt að því leyti að það dreifir áhættu félaganna sjálfra en getur hæglega leitt til verulegrar uppsöfnunar eigna og áhrifa á fárra hendur og dregið úr virkri samkeppni á mörkuðum. Vegna smæðar innanlandsmarkaða er íslenskt atvinnulíf sérstaklega viðkvæmt fyrir fákeppni.”
Í beiðninni sagði að fjöldi og flóknar keðjur eignarhaldsfélaga og krosseignatengsla gerðu erfiðara fyrir að nálgast þessa heildarmynd enda „það vart á færi nema sérfróðra aðila“ jafnvel þó stuðst væri við upplýsingar sem væru til í opinberum gögnum.
Skilgreiningar á tengdum aðilum virðast þó hafa komið í veg fyrir að það næðist að fá fram fulla mynd af fjárfestingum og eignum stærstu íslensku útgerðanna.
Það sést eflaust best á því að nokkrar af þekktustu stóru eignum útgerðarfyrirtækja og eigenda þeirra eru ekki taldar með í yfirliti Hagfræðistofnunar.
Þrátt fyrir að sum tengsl og hagsmunir eigenda tiltekinna fyrirtækja geti talist augljós kemur skilyrðið um að eignarhlutur þurfi að vera 50% í veg fyrir að eignirnar komi fram í samantektinni.
26 milljarða hlutur undanskilinn
Það hefur legið fyrir í fjöldamörg ár að tengsl eru á milli Samherja og Eimskipafélagsins. Ekki síst í ljósi þriðjungshlutar Samherja og tengdra aðila í Eimskipafélaginu, sem metinn var á 26 milljarða króna í árslok 2024.
Félagið Seley ehf. er skráð fyrir Eimskipshlutnum. Sérstaklega var tekið fram að Seley væri í eigu Samherja þegar það tók við eignarhlutnum af öðru Samherjafélagi fyrir fáeinum árum. Eigendur Seleyjar í árslok 2024 voru tvö félög. Þau eru í eigu þriggja sem eru stofnendur, eigendur og forstjóri Samherja.
Í samantekt Hagfræðistofnunar eru eignir Samherja, tengdra félaga og eigenda, í íslenskum félögum sagðar tæpir níu milljarðar króna í lok árs 2024. Á sama tíma var Eimskipshlutur Seleyjar ehf., einn og sér, sagður 26 milljarðar króna í reikningum Seleyjar.
Annað áþekkt dæmi eru eignir Ísfélagsins í Vestmannaeyjum, eigenda þess og tengdra aðila í íslenskum félögum.
Í samantekt Hagfræðistofnunar eru þær sagðar 6,3 milljarðar króna. Þar er því ekki tekið með í reikninginn félagið Kristinn ehf. Það er eignarhaldsfélag sem á nokkur af stærri fyrirtækjum landsins í matvælaframleiðslu og heildsölu, auk fasteignafélaga og fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu svo fátt eitt sé nefnt.
Eignatengsl Ísfélagsins og Kristins ehf. virðast þó hvorki óskýr né á nokkurn hátt dulin með flóknum keðjum krosseignatengsla. Eigendur Kristins ehf. eru þeir sömu og áttu nærri 90% hlut í Ísfélaginu, en hafa frá árinu 2022, þegar félagið sameinaðist Ramma hf., átt 49,8% hlutafjár Ísfélagsins. Það eru Guðbjörg Matthíasdóttir og börn hennar.
Fjarvera um 80 milljarða króna í samantektinni
Að sama skapi má nefna eignir sem óhætt er að segja að séu tengdar útgerðarfélaginu Gjögri hf. á Grenivík og eigendum þess. Þar er tryggingafélagið Sjóvá.
Hlutinn í Sjóvá eiga allir tíu hluthafar Gjögurs í gegnum eignarhaldsfélag þeirra Kjálkanes, sem á svo ríflega þriðjung í félaginu Hrólfsskeri, sem síðan er stærsti einstaki eigandi Sjóvár, með tæplega 16% hlut.
Ætla má að eign hluthafa Gjögurs í Sjóvá sé í kringum tvo milljarða króna. Auk þess má taka fram að tveir eigendur Gjögurs sitja nú í stjórn Sjóvár en annar þeirra er og hefur verið stjórnarformaður um margra ára skeið.
Þessar eignir snúast samanlagt um beinar eignir og eignarhluti fyrir í kringum 80 milljarða króna.
Fjarvera þeirra í upptalningu á eignum útgerðarfélaganna er líkleg til að hafa áhrif á umræður um skýrsluna og erindi hennar, þörf sé á að kalla eftir slíkri samantekt – hvað niðurstöðurnar sýni og hvernig beri að túlka þær.
