„Einfaldir hlutir eins og að geta farið til vinnu, hitt vini á kaffihúsi, átt kvöldverð með fjölskyldunni eða faðmað ástvini sína hafa nánast horfið. Að lifa við allsherjarstríð þýðir að búa við algjöra óvissu. Þú getur ekki skipulagt daginn þinn, hvað þá næstu klukkustundir.“
Oleksandra Matvíjtsjúk, úkraínsk baráttukona, mannréttindalögfræðingur og leiðtogi mannréttindasamtakanna Miðstöðvar borgaralegra réttinda, segir stríðið í Úkraínu hafa eyðilagt allt það sem kalla mætti eðlilegt líf fyrir Úkraínumönnum, fólkið í landinu búi við stöðugan ótta.
„Þú lifir í stöðugum ótta um ástvini þína því Rússland skýtur eldflaugum og drónum vísvitandi á íbúðarhús, skóla, kirkjur og söfn nánast daglega. Það er hreint út sagt ekki auðvelt líf.“
Skrásetur meinta stríðsglæpi Rússa
Oleksandra hefur starfað um árabil sem mannréttindalögfræðingur og árið 2022 hlutu Miðstöð borgaralegra réttinda Friðarverðlaun Nóbels fyrir störf sín. Oleksandra vinnur nú að því að skrásetja meinta stríðsglæpi Rússa, hún segir skrásetninguna snúast um að endurheimta mannlega reisn þeirra sem verða fyrir misrétti.
„Stríð breytir fólki í tölur. En það sem við erum í raun að gera er að gefa fólki nöfn sín aftur. Fólk er ekki tölur og líf hvers og eins skiptir máli.“
Fjögur ár eru liðin frá innrás Rússa í Úkraínu. Úkraínumenn hafa mátt þola miklar raunir og segir Oleksandra að þrátt fyrir mikla seiglu þjóðarinnar sé hún ekki ekki gerð úr stáli.
„Við erum að berjast fyrir frelsi og mannlegri reisn, en við erum ekki járnmanneskjur. Við erum manneskjur og margir eru að deyja í þessu stríði.“
Hvaða þjóð sem er gæti orðið næst
Stuðningur annarra þjóða segir Oleksandra skipa stóran sess en hún segir að jafnvel þótt fólk hafi ekki upplifað stríðsátök á eigin skinni skipti samstaða miklu máli, hvaða þjóð sem er gæti lent í stríði næst, ný lögmál hafi tekið gildi.
„Heimsmyndin sem byggðist á sáttmála Sameinuðu þjóðanna og alþjóðalögum hefur hrunið. Nú lifum við í heimi þar sem öryggi þitt, mannréttindi þín og framtíð barna þinna ráðast ekki af alþjóðakerfinu, heldur af því hvort fólk í þínu landi sé tilbúið að verja lífshætti sína ef einhver ræðst á landið.“
Að stríði loknu segir Oleksandra að mikil vinna sé fyrir höndum. Ráðast þurfi í uppbyggingu á þeim innviðum sem illa hafi orðið úti í stríðinu en að sömuleiðis þurfi að byggja aftur upp trú fólks á réttlæti. Stríðsglæpi nota Rússar sem aðferð í stríðsrekstri segir Oleksandra, hún segir að vísvitandi valdi Rússar gríðarlegum þjáningum á meðal almennra borgara til þess eins að brjóta niður mótspyrnu fólks og hernema landið.
„Þess vegna þurfum við ekki aðeins að endurbyggja eyðilögð hús, eyðilagða vegi, eyðilögð söfn, sjúkrahús og aðra innviði samfélagsins. Við þurfum líka að endurheimta brotna trú fólks á að réttlæti sé mögulegt, jafnvel þótt það komi seint.“
Gríðarlega þakklát íslensku þjóðinni
Oleksandra segist hafa fundið fyrir gríðarlegum stuðningi frá íslensku þjóðinni á þeim stutta tíma sem hún hafi dvalið á landinu. Mannlegan stuðning segir hún mikilvægan á svo krefjandi tímum fyrir Úkraínu.
„Það er mjög mikilvægt að vita að við erum ekki ein þegar við stöndum frammi fyrir svo gríðarlegu andstæðu afli. Ég er mjög þakklát. Takk.“
