Óvænt spenna hefur færst í kosningarnar í Svíþjóð sem fara fram á sunnudag. Hægri blokkin sem hefur verið við völd síðustu fjögur ár hefur verið langt á eftir þeirri vinstri í könnunum, en það er nú að breytast.
Í kosningunum árið 2022 bar hægri blokkin nauman sigur úr býtum, fékk 176 þingmenn á meðan rauðgræna blokkin fékk 173 þingmenn. Ulf Kristersson leiðtogi Moderaterna, varð forsætisráðherra í minnihlutastjórn með Kristilegum demókrötum og Frjálslynda flokknum. Svíþjóðardemókratar, sem voru með harða innflytjendastefnum og miklar umbætur gegn skipulagðri glæpastarfsemi, vörðu ríkisstjórnina vantrausti.
Stóru málin í kosningunum voru aðgerðir gegn glæpastarfsemi og innflytjendamál, auk þess sem orkumál og loftslagsmál var töluvert á góma. Gunnhildur Lily Magnúsdóttir dósent í stjórnmálafræði við háskólann í Malmö segir að stærstu málin síðast hafi færst töluvert neðar á listann núna.
„Áherslan núna hjá kjósendum virðist vera meiri á þessi hefðbundnu velferðarmál - heilbrigðiskerfið, menntamál, efnahagsmál og skattalækkanir- og hækkanir. Lög og regla eru ennþá tiltölulega ofarlega á lista en alls ekki eins mikið og fyrir fjórum árum. Umhverfismál hafa færst ofar á listann. Það sem kannski kemur mér á óvart er að varnarmál eru ekki jafn ofarlega á lista og maður gæti haldið,“
Það stefnir í góða kosningaþátttöku. Tölur sem voru birtar í byrjun vikunnar gáfu til kynna að rúmar tvær milljónir manna höfðu kosið utan kjörfundar, sem er 25% aukning frá kosningunum árið 2022. Kjörsókn í þeim kosningum var rúmlega 84%.
Fyrir nokkrum vikum var fátt sem benti til annars en að rauða blokkin myndi vinna öruggan sigur. Aðeins er mánuður síðan hún var með 10% forskot á borgaralegu blokkin. En síðan þá hefur tvennt gerst.
Frjálslyndi flokkurinn, sem lengst af á kjörtímabilinu hefur ekki mælst inni á þinginu, er nú kominn yfir 4% þröskuldinn sem þarf til að ná mönnum á þing. Í könnun TV4 í gær mældist hann með 5,6% fylgi. G
Það hvort Frjálslyndir komast inn á þing getur haft úrslitaáhrif um hvort Ulf Kristersson geti myndað stjórn að loknum kosningum eða ekki. Stóra spurningin þá er hvort frjálslyndir vilja fara í stjórn með Svíþjóðardemókrötum – það var ekki vilji til þess eftir síðustu kosningar. Ulf Kristersson hefur opnað á það að Svíþjóðardemókratar fari í ríkisstjórn, en Ebba Busch leiðtogi Kristilegra demókrata hefur á móti sagt að það sé ekki sjálfgefið.
Á sama tíma hafa Jafnaðarmenn tapað fylgi, eru í 26,6% samkvæmt könnuninni, sem er um 5 prósentustigum minna en um mitt sumar. Þeir hafa því misst flugið þó að þeir séu áfram langstærsti flokkurinn í könnunum. Magdalena Andersson leiðtogi Jafnaðarmanna, sem yfrleitt hefur verið hæst í traustsmælingum, mældist óvenju lág í síðustu mælingu – með 37% eftir að hafa mælst með 45% traust í mánuðinum á undan. Hún er nú í þriðja sæti á eftir Ebbu Busch leiðtoga Kristilegra demókrata og Ulf Kristersson.
Gunnhildur Lily segir þetta hafa verið sambland af því að flokkurinn hafi sofnað á verðinum og ekki gefið skýrt til kynna hvernig hann ætli að mynda stjórn. Vandinn þar felist í að einn af flokkunum í rauðu blokkinni vill ekki samstarf við annan úr sömu blokk.
Erfið mál hjá nokkrum flokkum
Það hafa ýmis mál komið upp innan flokkanna sem gætu haft áhrif á fylgi þeirra. Í vinstri flokknum hafareglulega borist af gyðingahatri og jákvæðum hug til hryðjuverka meðal flokksmanna. Alls hafa 33 þurft að draga sig af framboðslistum vegna ummæla og afstöðu í þá átt. Í vikunni komu fréttir af því að flokkurinn hefði fyrir tæpu ári boðið tveimur palestínskum stjórnmálamönnum frá byltingarráði Fatah til þingsins sem höfðu meðal annars sagt að árásir á ísraelska fótboltaáhugamenn í Belgíu sýndu að heimurinn væri búinn að fá nóg af gyðingum. Þetta hafa núverandi stjórnarflokkar nýtt sér og Ulf Kristersson spurði meðal annars hvort Magdalena Andersson geti ábyrgst að engir sem lofsama hryðjuverk, hata gyðinga og elska Pútín verði hluti af ríkisstjórninni.
Jafnaðarmenn fjarlægðu færslu með tveimur röppurum af TikTok-síðu sinni eftir að í ljós kom að þeir höfðu báðir verið dæmdir í sakamáli, þar af annar þeirra fyrir ofbeldisbrot. Og hátt settur starfsmaður Svíþjóðardemókratanna var settur í fæðingarorlof eftir að upp komast að hann hafði sent sambýliskonu sinni, sem grunuð er um eð hafa breitt út rússneskan áróður, viðkvæmar upplýsingar sem tengjast Úkraínu.
Helstu kosningamál:
Glæpagengi: Þetta var eitt stærsta málið í kosningunum fyrir fjórum árum og þarna hefur stjórn Kristersson náð verulegum árangri á kjörtímabilinu. Til marks um það voru 48 skotárásir skráðar í Svíþjóð fyrsta átta mánuði þessa árs – þær voru 391 á sama tíma árið 2022.
Vandinn sem ríkisstjórnin hefur verið að glíma við er að börn eru í auknum mæli fengin inn í glæpahópa þar sem þeim er ekki refsað vegna ungs aldurs. Sumar ráðstafanirnar ríkisstjórnarinnar voru umdeildar, til dæmis að heimila að 14 ára börn geti farið í fangelsi og að herða refsingar. Um aðrar hefur verið meiri samstaða, eins og að fjölga fólki í lögreglunni.
Gunnhildur Lily segir deilurnar um glæpagengin snúast meira um lagaramma en fyrir fjórum árum þegar umræðan var frekar að grípa þyrfti til aðgerða.
Innflytjendamál: Svíþjóðardemókratar vilja vísa flóttamönnum úr landi sem þegar eru komnir þangað og eru með dvalarleyfi tímabundið. Meðal annars hefur vakið athygli að Bretum sem hafa búið í Svíþjóð áratugum saman hefur verið vísað úr landi á þessum forsendum að þeir hafi misst dvalar- og atvinnuleyfi sitt við það að Bretar gengu úr Evrópusambandinu. Brottvísanir táninga úr landi hafa líka vakið athygli og deilur og Magdalena Andersson notaði þær til að segja að þetta yrði aðeins forsmekkurinn að því sem koma skyldi kæmust Svíþjóðardemókratar til valda. Ríkisstjórnin setti stopp á þær með því að setja 21 árs aldurstakmörk á slíkar brottvísanir. Svíþjóðardemókratarnir sögðu sjálfur að ef þeir hefðu fengið að ráða væru líklega engin slík mörg sett.
Staðreyndin er hins vegar sú að það er ekki eins langt milli flokkanna í þessum málum nú og það var í kosningunum fyrir fjórum árum. Jafnaðarmenn hafa fært sig töluvert nær harðari innflytjendastefnu en þeir voru fyrir fjórum árum og hafa stutt auknar takmarkanir á komu flóttamanna til Svíþjóðar. Munurinn á innflytjendastefnunni hefur því minnkað milli flokkanna.
Loftslagsmál: Verulega hefur verið dregið úr aðgerðum í loftslagsmálum á þessu kjörtímabili. Raunar svo mikið að útlit er fyrir að Svíar nái ekki markmiðum Evrópusambandsins um minnkandi losun gróðurhúsalofttegunda til ársins 2030. Þetta er í raun helsta stefnumál Svíþjóðardemókrata sem þeir náðu í gegn, og Jimmie Åkeson leiðtogi þeirra sagði meira að segja berum orðum að þeir sem vilji aðgerðir í loftslagsmálum geti kosið frjálslynda flokkinn.
Lofstlagsmálin voru nokkuð stórt mál í kosningunum fyrir fjórum árum en hafa ekki verið jafn áberandi í þessari baráttu. Það var þó tekist á um þau í kappræðum forsætisráðherrakadídatanna á miðvikudagskvöld.
„Fyrir fjórum árum var mikið rætt um að hafa öfluga loftslagsstefnu. En það var engin loftslagsstefna. Útblástur jókst í Svíþjóð og loftslagsmarkmið voru lækkuð verulega. Ég vil sérstaklega tryggja stuðning til breytinga í iðnaði,“ sagði Magdalena Andersson.
Ulf Kristersson svaraði þessu fullum hálsi. „Ekki tala illa um sænska loftslagsstefnu. Við losum minnst í allri Evrópu. Nettólosunin í Svíþjóð er neikvæð. Við erum fyrirmynd fyrir alla Evrópu. Ekki tala illa um þann árangur sem við höfum náð.“
Heilbrigðiskerfið: Kannanir hafa í gegnum tíðina sýnt að heilbrigðiskerfið sé það sem skipti Svía mestu máli þegar þeir ákveða hvað þeir kjósa. Heilbrigðismál eru hins vegar meira á hendi héraðsstjórna en ríkisstjórnar en héraðskosningar fara fram samhliða þingkosningum. Umræðan um heilbrigðiskerfið í kosningabaráttunni hefur ekki snúist mikið um umbætur í kerfinu sjálfur, heldur frekar um hvort heimila eigi meiri einkarekstur og jafnvel hagnaðardrifinn rekstur í kerfinu. Svíþjóðardemókratarnir hafa viljað ganga langt í því, meðan Vinstri flokkurinn hefur viljað fara í aukna ríkisvæðingu.
Efnahagsmál: Í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa skattar hafa verið lækkaðir, meðal annars á bensín, raforku og mat. Á sama tíma er hallarekstur sænska ríkisins sá mesti sem hann hefur verið í meira en hálfa öld. Og sænska fjármálaráðið gaf efnahagsstjórninni falleinkunn í árlegri skýrslu sinni, sem kom út í febrúar. Skattalækkanir hafi komið á sama tíma og útgjöld hafi aukist verulega í varnarmál og stuðning við Úkraínu – útgjöld sem vel að merkja er þverpólitísk samstaða um. Af því hljótist kostnaður sem næsta kynslóð þarf að greiða.
Almennt er áherslumunurinn hefðbundinn milli vinstri og hægri blokka. Sú rauða vill hækka skatta og setja meiri fjármuni í velferðarkerfið. Umhverfisflokkurinn vill reyndar hækka skattana meira en aðrir flokkar í blokkinni til að fjármagna umbætur í loftslagsmálum, og leggja til dæmis á sérstakan skatt á þá sem eiga milljarð sænskra króna eða meira. Hægri blokkin er á móti á því að hærri skattar dragi úr fjárfestingum og minnki samkeppnishæfni Svíþjóðar.
Gunnhildur Lily segir að búast megi við mjög spennandi kosningakvöldi. En stjórnarmyndun verður erfið sama hvor blokkin verður við völd. Í hægri blokkinni sé vandinn sá að margir flokkar eigi erfitt með að hugsa sér samstarf við Svíþjóðardemókratana, sem eru lengst til hægri af þeim flokkum sem eru í blokkinni. Þess vegna þurfa þeir Frjálslynda flokkinn inn á þingi. Þannig að stjórnarmyndun þeim megin er líka erfið og það gæti liðið langur tími frá kosningum þangað til ríkisstjórn verður mynduð.
