Hann hefur farið með okkur niður á hafsbotn, að kjarna jarðar, inn í myrka frumskóga og upp í hæstu trjákrónur. Leitt okkur að náttúrunni í öllum sínum myndum. Frætt og skemmt í meira en 70 ár.
Þetta er David Attenborough. Eins manns náttúruafl.
Snigill, tré, fífill og rækja
Attenborough hefur verið heiðraður á allan mögulegan hátt. Snigill, tré, könguló, risaeðla, fífill og rækja eru meðal þeirra tuga dýra og plantna sem hafa verið nefnd í höfuðið á honum. Fáir hafa haft jafnmikil áhrif á samtíma sinn og hann.
Og í ár eru 100 ár frá fæðingu hans.
David Attenborough fæddist 8. maí 1926 og ólst upp í starfsmannahúsi á lóð University College í Leicesterskíri á Englandi þar sem faðir hans var rektor. David var næstelstur þriggja bræðra.
Sá eldri, Richard, var þekktur leikari sem á seinni tímum er líklega einna þekktastur fyrir hlutverk sitt sem vísindamaðurinn John Hammond í Jurassic Park. Sá klónaði risaeðlur með slæmum afleiðingum.
Hvattur til að skoða náttúruna
Attenborough heillaðist ungur af undrum náttúrunnar. Sjálfur segist hann hafa haft óstjórnlega söfnunaráráttu og í skógi í grennd við æskuheimilið ráfaði pilturinn um, safnaði steinum og steingervingum og var óspart hvattur til þess af foreldrum sínum að lesa um náttúruna, kynnast henni og bera virðingu fyrir henni.
Tíu ára fór hann með bróður sínum á fyrirlestur hjá breska náttúrufræðingnum Belaney sem var þekktur sem Gráa uglan. Þar opnuðust honum dyr sem aldrei hafa lokast síðan.
Kenningar Gráu uglunnar um verndun dýra og umhverfisvernd og fullyrðingar hans um að maðurinn stofnaði jafnvægi lífs á jörðu í hættu með lífsstíl sínum þóttu afar róttækar á fjórða áratug síðustu aldar, í besta falli nýstárlegar eða fjarstæðukenndar.
En þarna var fræi sáð í hjarta drengsins sem síðan óx og dafnaði og meira en sextíu árum síðar, árið 1999 leikstýrði Attenborough kvikmynd sem var byggð á lífi Belaneys og hét Gráa uglan eða Grey Owl og var með Pierce Brosnan í aðalhlutverki.
Sótti um hjá BBC en fékk ekki vinnu
Attenborough fékk skólastyrk til að nema náttúrufræði í Cambridge-háskóla og lauk þaðan prófi. Hann sinnti herskyldu um tíma, starfaði síðan hjá bókaforlagi en þótti fjölmiðlar spennandi og sótti um starf sem útvarpsmaður hjá BBC, breska ríkisútvarpinu, en var ekki einu sinni boðaður í viðtal.
Nokkru síðar fékk hann bréf frá BBC þar sem honum var boðið að ganga til liðs við sjónvarpsdeildina.
Hann sló til.
Hann hóf þar störf sem framleiðandi 1952 við gerð heimildar- og spurningaþátta. Það var aldrei markmið hans að komast á skjáinn eða verða sýnilegur. Hann taldi aðra betur til þess fallna og fann sig einkar vel í að skipuleggja framleiðslu og stýra henni.
Sjónvarpsstjarna fyrir tilviljun
Svo var það fyrir algera tilviljun að David Attenborough varð fastagestur á breskum sjónvarpsskjám. Hann var framleiðandi sjónvarpsþáttarins Zoo Quest, stjórnandinn veiktist skömmu áður en tökur áttu að hefjast og Attenborough, sem þekkti efnið út og inn, féllst á að hlaupa í skarðið.
Í þáttunum fór hann, ásamt starfsfólki dýragarðsins í London, vítt og breitt um heiminn til að fanga dýr sem síðan voru flutt í dýragarðinn. Þáttagerðarfólkið dvaldi hjá ættbálkum á framandi svæðum og breskur almenningur eignaðist nýja vini á borð við óárennilega mannætufiska, digrar kyrkislöngur og fágæta paradísarfugla.
Þarna buðu Attenborough og félagar áhorfendum í heimsreisu, til landa sem voru ekki í alfaraleið á þeim tíma, landa sem margir heyrðu þar um í fyrsta sinn þar sem voru dýr sem fæstir vissu að væru til.
Þættirnir urðu geysivinsælir og Attenborough varð vinsæll og dáður.
Önnur viðhorf til villtra dýra
Viðhorf til villtra dýra voru töluvert önnur á þessum tíma. Það átti að leita þau uppi, fanga þau og fara með þau þangað sem fólk gæti mænt á þau í búrum eða á afmörkuðum svæðum, eins og Attenborough hefur sjálfur sagt.
„Ég var ekkert öðruvísi en aðrir náttúrufræðingar á þessum tíma,“ sagði hann eitt sinn um starfsaðferðir sínar á þessum tíma.
Síðar sagðist hann sjá eftir ýmsu sem gert var í þáttunum.
Þættirnir runnu sitt skeið, Attenborough hélt áfram hjá BBC, varð yfirmaður sjónvarpsstöðvarinnar BBC two, gegndi ýmsum stjórnunarstöðum og varð síðan dagskrárstjóri allra sjónvarpsstöðva fyrirtækisins.
En undur náttúrunnar héldu áfram að kalla. Hann sagði starfi sínu lausu og helgaði sig því sem hann er þekktastur fyrir, að gera náttúrulífsþætti.
Sem eru margir. Það er erfitt að henda reiður á fjöldanum og tölum ber ekki saman en þeir eru að minnsta kosti hátt í þúsund.
Nýr tónn sleginn í náttúrulífsþáttum
En það sem Attenborough er einna þekktastur fyrir eru náttúrulífsþættirnir Life on Earth - Lífið á jörðinni sem fyrst fóru í loftið 1979. Þar sló hann nýjan tón. Hann nálgaðist viðfangsefnið af alvöru og virðingu, kynnti sér ávallt nýjustu rannsóknir, nýtti sér nýjustu tækni í kvikmyndatöku og hann og teymi hans öðluðust traust vísindamanna sem leyfðu þeim að fylgja sér eftir í störfum sínum og rannsóknum.
Aldrei áður hafði almenningi gefist kostur á að sjá svo fjölbreytt dýra- og plöntulíf í návígi.
Ekkert var til sparað, þættirnir voru mörg ár í undirbúningi og framleiðslu og tónlist samin sérstaklega til að auka enn á áhrifin. Og til þess var tekið að umsjónarmaðurinn sjálfur var eins lítið á skjánum og kostur var á til að leyfa viðfangsefninu – náttúrunni sjálfri – að njóta sín sem mest og best.
Rödd Attenboroughs á íslensku
Flestar þáttaraða Attenboroughs hafa verið sýndar hér á landi. Gunnar Þorsteinsson hefur löngum verið þýðandi þeirra og þulur og segist ekki hafa tölu á fjölda þeirra þátta sem hann hefur þýtt og lesið inn á. „En þeir eru orðnir allnokkrir,“ segir Gunnar sem segja má að sé rödd Davids Attenboroughs á Íslandi.
Og hann hefur farið í talsverða nýyrðasmíð í þýðingum sínum enda eru viðfangsefni Attenboroughs oft afar framandi og ekki til heiti yfir þau á íslensku. „Það liggur við að það komi fyrir í hverjum einasta þætti eitthvert dýr eða planta sem ekki hefur verið nefnd áður á íslensku. Þá þarf maður að leggjast í grúsk.“
Smaragðsskaðinn skrautlegi
Gunnar nefnir sem dæmi þáttaröð Attenboroughs um Asíu sem heitir einfaldlega Asía og hóf nýverið göngu sína á RÚV.
„Í einum þætti þar kemur fyrir skrautlegur fugl sem heitir Javan green magpie á ensku. Ég fann hann hvergi á íslensku og þá þarf maður bara að búa þetta til. Ég kalla hann smaragðsskaða,“ segir Gunnar.
Áfram hélt Attenborough og næst var röðin komin að þáttaröðinni The Living Planet sem fékk nafnið Lifandi heimur á íslensku þar sem hann beindi sjónum sínum að vistfræði jarðar; hvernig lífverur aðlagast umhverfi sínu.
Ekki urðu viðtökurnar síðri og heldur ekki þegar þættirnirThe Trials of Life eða Lífsbarátta dýranna leit dagsins ljós. Þar fylgdist Attenborough með hegðun dýra á mismunandi aldursskeiði þeirra.
Orðið Life var orðið vörumerki Attenboroughs og hann hefur gert fjölda heimildarmynda undir því yfirheiti, eins og til dæmis Á hjara veraldar þar sem fjallað var um náttúrulífið á Suðurheimskautinu og Einkalíf plantna sem sýndi plöntur vaxa og dafna með því að nota svokallaða tímaþjöppun þar sem tekið var upp yfir langan tíma og svo sýnt á margföldum hraða.
„Blue-Planet“ áhrifin
Hafið, bláa hafið var helguð lífinu í hafinu og í kjölfar þáttanna varð mikil vitundarvakning um plastagnir í sjónum og gripið til ýmissa aðgerða til að takmarka plastmengun.
Þættirnir höfðu reyndar svo mikil áhrif að til varð hugtakið Blue Planet-áhrifin og aðsókn í nám í Bretlandi sem tengist hafrannsóknum og umhverfisvernd tók kipp.
Og svo er það Planet Earth, Jörðin, ellefu þátta röð um lífið á jörðinni í sinni margbreytilegu mynd. Það tók fjögur ár að gera fyrstu þáttaröðina sem var tekin í 64 löndum og hefur verið sýnd í um 200 löndum.
Attenborough-áhrifin
Meðal fjölmargra heiðursdoktorsnafnbóta Attenboroughs er ein við Háskóla Íslands sem gerði hann að heiðursdoktor árið 2006, við opnun stofnunar Sæmundar fróða sem nú heitir Sjálfbærnistofnun Háskóla Íslands.
Hann gat reyndar ekki verið viðstaddur því hann var við þáttagerð á Galapagoseyjum.
Hafdís Hanna Ægisdóttir forstöðumaður Sjálfbærnistofnunar hefur miklar mætur á Attenborough og segir að áhrifa hans gæti víða.
„Ég held að þessi áhrif snúist um blöndu af þessari miklu þekkingu sem hann hefur; víðtæku þekkingu á vistkerfi jarðar og lífríki jarðar,“ segir Hafdís Hanna. „Og þessum einlæga áhuga og barnslegri forvitni sem mér finnst afskaplega heillandi og smitandi. Hann fær okkur til að upplifa náttúruna; ekki bara skilja hana heldur líka upplifa hana. Það er kannski lykillinn að áhrifunum myndi ég segja.“
Hafa þessi áhrif náð til þín? „Svo sannarlega. Ég lærði líffræði á sínum tíma og alltaf þegar komu nýir þættir frá Attenborough þá höfðu þeir alltaf þessi djúpu áhrif á mig og mína vini. En svo líka hefur hann vakið með mér ákveðna ævintýraþrá. Ég hef upplifað löngun til að sjá og upplifa það sem er í þáttunum hans.“
Baráttumaður jarðarinnar
Á síðustu áratugum hefur David Attenborough látið sig umhverfisvernd æ meira varða. Hann er einn hvatamannanna að COP – loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og Sameinuðu þjóðirnar heiðruðu hann með nafnbótinni Baráttumaður jarðarinnar fyrir að helga sig rannsóknum, skrásetningu og baráttu fyrir verndun náttúrunnar.
En þetta er ekki eins manns verkefni.
„Það má ekki eftirláta baráttuna fyrir björgun tegunda nokkrum hetjum sem berjast við ofurefli. Það er fólk í valdastöðum sem getur komið mestu til leiðar. Svo það þarf að axla mestu ábyrgðina. Kannski er það eitt af okkar hlutverkum að láta það svara fyrir gerðir sínar. Fyrir margar tegundir er tíminn á þrotum. En ég trúi því, að ef réttar ákvarðanir eru teknar nú, á þessum mikilvæga tíma, gæti allt lífríkið átt bjarta framtíð á jörðinni okkar dásamlegu,“ hefur Attenborough sagt.
Og þegar David Attenborough talar – þá er hlustað. Og sýnist sitt hverjum.
Harðorður, en bjartsýnn
Það vakti athygli þegar hann sagði í viðtali að mannkynið væri eins og plága á jörðinni og að matvælasendingar til hungursvæða væru gagnslausar. Hann hefur líka ítrekað lýst þeirri skoðun að markaðshagkerfið kalli eymd yfir fólk.
En hann er líka bjartsýnn. Í opnunarræðu sinni á COP – loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 2021 sagði hann að maðurinn væri lausnamiðaðasta lífvera allra tíma. Hann hefði séð hræðilega hnignun náttúrunnar á æviskeiði sínu. Næsta kynslóð gæti reynt dásamlegan viðsnúning.
Sjálfur lýsir hann sér sem hversdagslegum og leiðinlegum vinstri-frjálshyggjumanni.
Ekki óumdeildur
Og hann er ekki óumdeildur. Umhverfisverndarsinnar hafa löngum gagnrýnt hann fyrir að sýna fegraða glansmynd af stöðu dýrategunda og vistkerfa sem eigi í vaxandi mæli undir högg að sækja af mannavöldum.
Aðrir hafa sagt að hann hefði átt að nýta sér stöðu sína og stóran áheyrendahóp miklu fyrr til að vekja athygli á þeim ógnum sem steðja að náttúrunni og dýralífinu.
Enn aðrir tala um að boðskapur hans um náttúruvernd sé popúlískur. Það sé lítið á bak við þessi stóru orð og sé honum alvara hafi fáir betra tækifæri en einmitt hann til að beita sér fyrir breytingum.
Aðgerðasinninn Attenborough
Hafdís Hanna segir gagnrýnina að einhverju leyti réttmæta. En það beri að hafa í huga að lengi vel var Attenborough eingöngu að sýna fegurð náttúrunnar.
„Hann vildi sýna okkur og var ekki alveg jafn beinskeyttur við þær ógnir sem steðja að náttúrunni. Það hefur verið bent á að hann hafi sýnt rómantíska eða fegraða mynd af náttúrunni á sama tíma og ástandið var að versna,“ segir Hafdís Hanna.
„En svo mætti segja að hann hafi nýtt áhrif sín til að leyfa okkur að upplifa og búa til tengingu við náttúruna sem er mjög mikilvæg til að við viljum vernda hana. Þannig að mér finnst mikilvægt að setja þetta í samhengi og þetta endurspeglar líka þennan langa tíma sem hann hefur starfað og starfar enn.“
„Kannski var samfélagið ekki tilbúið til að taka á móti þessum skilaboðum fyrr. Kannski var þetta meðvituð miðlunarleið hjá honum, fyrst byggja upp þessa tengingu og ást og svo kalla eftir aðgerðum,“ segir Hafdís Hanna.
Hann er orðinn næstum því aktívisti, öldungur sem er með mikla reynslu og þekkingu og er að brýna okkur til góðra verka.
Glæsilegt æviverk
Attenborough er sannarlega einn af áhrifamestu mönnum samtímans. Mælingar sýna að áhugi almennings í Bretlandi á náttúru og dýralífi eykst stórum þegar þáttaraðirnar hans eru sýndar og hann hefur verið valinn sá Breti sem almenningur treystir best.
„Ég leyfi mér að efa að það liggi glæsilegra æviverk eftir marga núlifandi menn. Ég er og hef verið lengi fullur aðdáunar á þessum manni og vona að hann lifi sem lengst,“ segir Gunnar.
Þær viðurkenningar sem hann hefur fengið eru óteljandi. Hann hefur verið sleginn til riddara – ekki einu sinni heldur tvisvar – fengið orður, fjölmargar viðurkenningar vísindasamfélagsins, ýmsar viðurkenningar fyrir fjölmiðlastörf og á fjórða tug heiðursnafnbóta frá ýmsum háskólum svo fátt eitt sé nefnt.
Fyrir rúmum tíu árum, kominn fast að níræðu, var þessi atorkusami öldungur spurður hvort tími væri kominn til að setjast í helgan stein. „Ef ég starfaði sem kolanámumaður myndi ég fagna því að hætta að vinna,“ var svarið. „En það er ekki starfið mitt, heldur flakka ég um heiminn og fæ að sjá allt það áhugaverðasta sem til er. Þvílík gæfa.“
Fannst of snemmt að láta af störfum 95 ára
„Hann verður 100 ára núna í maí, og hann hefur séð á sínum langa ferli allar þessar miklu breytingar sem hafa orðið á náttúrunni, loftslaginu og samfélögum. Það gefur rödd hans svo mikinn trúverðugleika, finnst mér. Því hann er ekki bara að vísa í gögn, sem er auðvitað mikilvægt, heldur er hann líka að bera vitni, hann hefur upplifað þetta á eigin skinni. Hann er líklega sá maður sem hefur komið til einna flestra landa í heiminum og séð mest,“ segir Hafdís Hanna.
David Attenborough áformaði að láta af störfum fyrir fimm árum, þegar hann var 95 ára. En þá þótti honum það ekki tímabært þar sem hann væri við prýðilega heilsu. Sjálfur hefur hann sagt að tími sé kominn til að hætta þegar merki öldrunar fari að sjást á sjónvarpsþáttum hans.
Aldrei að hætta að fylgja forvitninni
„Við erum svolítið gjörn á að setja okkur í box; núna er ég svona gömul eða gamall og get ekki gert þetta,“ segir Hafdís Hanna. „En það er eins og hann sé algerlega laus við það. Það er líka áminning um að við eigum aldrei að hætta að fylgja forvitni okkar, við ættum að hætta að skilgreina okkur. Mér finnst þetta svo heillandi og aðdáunarvert.“
Aldarafmælinu verður fagnað með ýmsum hætti. BBC – breska ríkisútvarpið verður með sérstaka Attenborough-viku, sýnir viðtalsþátt og valda þætti úr smiðju afmælisbarnsins og frumsýnir nýja þáttaröð, Leynigarðinn eða Secret Garden, þar sem Attenborough varpar ljósi á ýmis náttúruundur sem finna má í bakgörðum Breta.
Þá verður haldin afmælishátíð í Royal Albert Hall í London þar sem farið verður yfir feril hans og Fílharmóníusveit Lundúnaborgar leikur tónlist úr þáttum hans.
Verkefni okkar allra
Spurð hvort hún haldi að einhvern tímann verði einhver annar eða önnur í líkingu við Attenborough svarar Hafdís Hanna: „Það er góð spurning. Ég veit ekki hvort það verði einhver ein manneskja. En vonandi verða það þá nokkrar manneskjur sem taka við keflinu.“
Ferillinn er sannarlega fjölbreyttur og langur. Kannski er eitt af því sem stendur upp úr skilaboð Attenboroughs um að við getum öll gert eitthvað til að snúa þróuninni við.
Að verndun náttúrunnar og umhverfisins sé verkefni okkar allra.
