Ísland hefur aldrei uppfyllt öll skilyrði fyrir því að fá að taka upp evru sem gjaldmiðil. Eignarverð á Íslandi myndi líklegast hækka við inngöngu í ESB og fríverslunarsamningur Íslands við Kína falla úr gildi.
Þetta kemur fram í skýrslu um möguleg áhrif ESB-aðildar á rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja sem hugveitan Evrópustraumur vann fyrir Félag atvinnurekenda og Íslensk-evrópska verslunarráðið.
Ísland mest uppfyllt þrjú skilyrði
Evrópusambandið setur svokölluð Maastricht-skilyrði sem forsendur þess að ríki megi taka upp gjaldmiðilinn evru. Skilyrðin eru fjögur en eitt þeirra, sem snýr að afkomu og skuldum hins opinbera, er þó tvíþætt. Mest hefur Ísland uppfyllt þrjú skilyrði, síðast í fyrra. Auk Maastricht-skilyrðanna þarf að samræma löggjöf ríkisins, seðlabankalög þar með talin, að skilyrðum evrusvæðisins.
Ríki þurfa þó einungis að uppfylla Maastricht-skilyrðin til þess að taka upp evru en er ekki gert að uppfylla þau eftir að evran hefur verið tekin upp. Í skýrslunni segir að fá ríki sem hafa evruna sem gjaldmiðil uppfylli öll skilyrðin.
Ísland sjaldan uppfyllt skilyrði um verðbólgu og vexti
Á síðasta ári var afkoma og skuldastaða ríkissjóðs og gengisstöðugleiki innan viðmiða. Það hefur þó breyst og í ár hefur þróun vaxta og verðbólgu versnað aftur.
Árið 2022 uppfyllti Ísland einnig þrjú skilyrðanna, þá voru verðbólga og vaxtamunur innan marka en sama gildir ekki um afkomu og skuldir ríkissjóðs. Frá aldamótum hefur Ísland sjaldan uppfyllt skilyrði um verðbólgu og vexti.
Takist Íslandi að uppfylla öll skilyrðin gætu samt liðið mörg ár frá því og þangað til evra yrði tekin í notkun, segir í skýrslunni. Evrópusambandið gerir þá kröfu að aðildarríki stefni að upptöku evrunnar en það hefur tekið aðildarríki þrjú til nítján ár að taka upp evru frá inngöngu.
Eignaverð myndi hækka við inngöngu í ESB
Í skýrslunni segir að evran ein leysi ekki verðbólguvandann; það yrði ávallt í höndum Íslendinga að grípa til aðgerða til að ná verðbólgumarkmiði. Evran gæti þó tryggt verðstöðugleika til lengri tíma, þá helst í gegnum innflutningsverð, og með óbeinum hætti.
Upptaka evrunnar gæti lækkað vaxtastig og minnkað gengisáhættu. Á síðasta áratug hafa vextir á fyrirtækjalánum verið þremur til sex prósentum hærri en í evruríkjum.
Þá segir í skýrslunni að lægra vaxtastig myndi að öðru óbreyttu hækka verð á fasteigna- og verðbréfamarkaði Íslands. Þá gæti möguleg aukin eftirspurn erlendra aðila eftir innlendum eignum einnig haft áhrif á verðmyndun.
Matvælaverð mun hærra á Íslandi en í ESB
Matvælaverð á Íslandi er 36 prósentum hærra en meðaltal sex dýrustu ríkja Evrópusambandsins. Þá er vernd íslenskra búvara ein sú mesta í heiminum. Tollar á búvöru frá ríkjum ESB yrðu felldir niður við inngöngu.
Innflutningstollar á Íslandi fyrir aðra vöruflokka eru yfirleitt engir. „Staða Íslands og hinna EES-EFTA ríkjanna á innri markaði ESB en utan tollabandalagsins er sérstök og að mörgu leyti öfundsverð. Fyrirkomulagið hefur veitt Íslandi sjálfstæði í tollamálum og við gerð fríverslunarsamninga,“ segir í skýrslunni.
Fríverslunarnet ESB og EFTA skarast að mestu þó net ESB sé stærra. Stærsta undantekningin er fríverslunarsamningur Íslands við Kína. Viðskipti milli Íslands og Kína hafa aukist verulega á síðastliðnum áratug og bæði inn- og útflutningur margfaldast. Gangi Ísland í Evrópusambandið fellur þessi samningur úr gildi og tollar á íslenskar útflutningsvörur, þá helst fiskafurðir, til Kína myndu hækka.
