Sigurður Sigurðsson skrifar:

Það er lágvaxin og lotin kona sem stendur við eldhúsborðið sitt í raðhúsi í Breiðholti. Hún heldur á bréfi frá Tryggingastofnun ríkisins. Tilefnið er að hún fékk sendan tölvupóst þar sem henni er gert að skila inn skýringum á því hvers vegna persónulegur reikningur hennar sýndi tveggja þúsund króna innborgun frá barnabarni hennar í síðasta mánuði. Fyrir þessa tvo þúsund kalla gæti ríkiskerfið dregið af henni „ofgreiðslur“, reiknað refsivexti og sett hana í sérstakan flokk. Kerfið sem heldur utan um elli- og lífeyrisþega þessa lands starfar nefnilega ekki eins og venjuleg þjónustustofnun. Það starfar eins og hátæknivætt lögreglurannsóknarkerfi. Þar er hver einasti eyrir rekinn í gegnum mörg lög af síum, reikniforsendum og sjálfvirkum skerðingum, þar sem markmiðið virðist vera skýrt: að tryggja að enginn fái svo mikið sem nokkra aura umfram það sem lögboðið er.

En keyrum framhjá hinu eilífa byggingarsvæði við Hringbraut. Þar blasir við annar raunveruleiki í íslenskum ríkisfjármálum. Þegar ríkissjóður þarf að greiða í opinber verkefni og stórframkvæmdir virðist nefnilega öllu þessu lögreglurannsóknarkerfi skellt í lás. Þar tekur við annað kerfi, óskráð en gríðarlega virkt, sem í daglegu tali mætti kalla:

 „Ausum peningunum strax í verkefnið áður en nokkur fattar. 

Þegar kemur að ríkisframkvæmdum er peningunum einfaldlega mokað á stóra flutningabíla og sturtað stjórnlaust ofan í hvaða hít sem er, svo lengi sem verkefnið hefur rétta stimpilinn og nógu stóra skóflu til að taka við.

Þessi sláandi mismunur á meðferð opinberra fjármuna sýnir okkur grundvallarmein í íslenskri stjórnsýslu. Við búum við tvöfalt siðgæði og tvöfalt eftirlitskerfi sem refsar þeim sem minnst mega sín fyrir minnstu frávik, en verðlaunar skipulagsleysi og ábyrgðarleysi þegar milljarðarnir fjúka út í loftið hjá stóru verktökunum og ráðgjafaelítunni.

Auga herrans á móti opnum dyrum

Ef þú ert öryrki eða ellilífeyrisþegi þarftu að sanna tilvist þína reglulega fyrir ríkinu. Tekjuáætlanir þurfa að standast upp á krónu. Ef hlutabréf sem þú áttir í litlu fjölskyldufyrirtæki hækka um örfá prósent, eða ef þú dirfist að vinna tvo tíma aukalega til að eiga fyrir lyfjum, þá fer rauða ljósið í gang í tölvukerfum ríkisins. Það er fylgst með sambúðarformi þínu, bankareikningum og lífeyrissjóðstekjum með nánast hernaðarlegri nákvæmni. Þetta er gert undir því yfirskini að vernda almannafé og koma í veg fyrir „bótasvik“ eða ofgreiðslur. Kostnaðurinn við að reka þetta flókna skerðinga- og rannsóknarkerfi er gríðarlegur, en ríkið telur það þess virði til að koma í veg fyrir að einhver fái nokkra aura umfram það sem regluverkið leyfir.

En hvað gerist þegar við færum okkur yfir í opinberar stórframkvæmdir, eins og byggingu nýs Landspítala eða stór innviðaverkefni á vegum sveitarfélaga og ríkis? Þar virðist sálfræði kerfisins breytast algjörlega. Skortur á öflugri greiningargetu og framsýni stjórnvalda verður allt í einu að viðurkenndum lífsstíl.

Þegar ákvarðanir eru teknar um að hefja risavaxnar framkvæmdir er notast við aðferðafræði sem einkennist af óskhyggju og meðvituðu vanmati á kostnaði. Verkefnin eru sögð kosta ákveðna upphæð til að fá þau samþykkt inn á fjárlög. Svo þegar fyrsta skóflustungan er tekin og fyrstu 50 milljörðunum hefur verið eytt, áttar kerfið sig á því að áætlanirnar stóðust ekki. En í stað þess að setja á lögreglurannsókn, stöðva greiðslur og krefjast skýringa, þá opnast flóðgáttirnar. Peningunum er einfaldlega dælt út á færibandi. „Of seint að hætta“ verður að opinberri afsökun fyrir botnlausum fjáraustri.

Þegar ríkissjóður verður að sjálfvirkum bankareikningi

Í einkageiranum ræður lögmálið um hagnað og tap. Ef einkafyrirtæki ætlar að byggja hótel eða skrifstofuhúsnæði og fer 100% fram úr áætlun, þá fer það fyrirtæki á hausinn. Bankinn lokar á krítina og stjórnendurnir standa uppi persónulega ábyrgir eða missa vinnuna.

Hjá ríkinu er áhættan hins vegar engin fyrir þá sem stýra verkinu. Ríkissjóður starfar eins og sjálfvirkur bankareikningur sem verktakar og ráðgjafafyrirtæki geta tengst beint inn á. Ef teikningarnar breytast á miðri leið, ef hönnunarslys verða eða ef efnisverð hækkar, þá er reikningnum einfaldlega velt beint yfir á skattgreiðendur. Þar sem enginn á peningana persónulega sem verið er að sýsla með, verður ábyrgðin dreifð og nánast engin. Enginn einn embættismaður eða stjórnmálamaður ber ábyrgð á því þegar milljarðarnir fjúka stjórnlaust út í loftið. Það mætir enginn frá ríkisendurskoðun heim til yfirmanna stórframkvæmda til að spyrja hvers vegna fimm milljarðar hafi gufað upp í „ófyrirséðan kostnað“, á sama tíma og verið er að elta lífeyrisþega vegna fimm þúsund króna innborgunar.

Þetta veldur því að opinberar framkvæmdir á Íslandi dragast á langinn árum og áratugum saman án þess að þeim ljúki nokkurn tímann almennilega. Verkefnin breytast í hálfgerðar ríkisframkvæmdahítir þar sem alltaf þarf að bæta við, breyta og dæla meira fjármagni til að halda hjólunum gangandi hjá þeim sem eru á spenanum.

Hugsum dæmið algerlega upp á nýtt

Það þarf að hugsa þetta dæmi algerlega upp á nýtt. Við getum ekki búið í samfélagi þar sem ríkisvaldið sýnir ómældan strangleika og tortryggni gagnvart eigin þörfum þegnanna, en algjört andvaraleysi og gáleysi þegar kemur að stórum fjármagnshópum og innviðaframkvæmdum.

Ef við getum rekið hátæknivætt eftirlitskerfi sem finnur hvern einasta aur sem lífeyrisþegi vinnur sér inn á lögmætan hátt, þá hljótum við að geta rekið sambærilegt eftirlitskerfi yfir opinberum stórframkvæmdum. 

Ríkið á að hætta að taka á sig alla áhættu í verktakaviðskiptum. Það á að krefjast fastprís-samninga þar sem verktakar bera ábyrgð á eigin mistökum og tímaáætlunum, fremur en að ríkissjóður standi standandi og sturti peningum á flutningabílum ofan í opnar hítir á hverjum einasta degi en láti þegnana líða skort og vosbúð.

Það er lágmarkskrafa að farið sé með peninga skattgreiðenda af sömu virðingu, hvort sem þeir eiga að fara í að tryggja mannsæmandi líf þeirra sem byggðu upp þetta land, eða í að steypa nýja vegi og sjúkrahús. 

Á meðan þessu tvennu er stýrt með svo gjörólíkum hætti, mun traust almennings á stjórnsýslunni áfram vera í frosti. Þjóðin á skilið að sjá að kerfið kunni að halda utan um stóru milljarðana alveg jafn vel og það telur litlu aurana hjá gamla fólkinu í landinu.