Björn Bjarnason skrifar:

Guðni Th. Jóhannesson, sagnfræðingur og fyrrverandi forseti Íslands, sagði í Silfrinu mánudaginn 17. ágúst að segði meirihlutinn já í þjóðaratkvæðagreiðslunni ætti strax að tryggja full yfirráð Íslendinga yfir sjávarauðlindinni.

Hann sagði: „Ég myndi ætla að ef sú verður raunin að meirihluti kjósenda vilji það, þá komi í þeirri umsókn fram að Íslendingar munu ekki sýna því áhuga að ganga í sambandið nema tryggt verði á skýran hátt að yfirráð yfir auðlindinni verði áfram í höndum Íslendinga.“

Guðni dró lærdóm af þorskastríðunum og bætti við: „Átti ráðamenn í Brussel sig ekki á því þá er betra að láta gott heita fyrr en seinna.“

Þetta er skýr krafa og í samræmi við lífshagsmuni Íslands. Hún vekur hins vegar spurningu sem Guðni Th. svaraði ekki: Hver á að veita trygginguna?

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur sagt að eftir já verði byrjað á erfiðustu köflunum, sjávarútvegi og landbúnaði. Hún segir íslenska samningsmarkmiðið vera yfirráð yfir fiskveiðistjórninni og fiskveiðiauðlindinni.

Ísland getur sett fram þá kröfu. Íslensk stjórnvöld geta hins vegar ekki ákveðið að hún verði tekin til formlegra samningaviðræðna strax í upphafi. Aðildarríki ESB þurfa fyrst að koma sér saman um sameiginlega afstöðu og samþykkja að opna sjávarútvegskaflann.

Reynslan frá 2010 til 2013 sýnir vandann. Þá voru 27 af 35 samningsköflum opnaðir og 11 lokað til bráðabirgða. Sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður. Hann stöðvaðist áður en skimunarskýrsla framkvæmdastjórnarinnar var afgreidd og formlegar viðræður um kaflann hófust. Landbúnaðarkaflinn var heldur ekki opnaður.

Íslensk stjórnvöld vildu opna sjávarútvegskaflann en innan ESB náðist ekki sú niðurstaða sem til þurfti. Hvers vegna ættu aðildarríkin nú að samþykkja að hefja leikinn á kröfu um fullt íslenskt forræði yfir 200 mílna fiskveiðilögsögunni?

Spánn, Frakkland, Danmörk, Holland, Írland og Portúgal eiga ríkra sjávarútvegshagsmuna að gæta. Fullt og varanlegt íslenskt forræði utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB snertir bæði beina hagsmuni þessara ríkja og sjálfan grundvöll stefnunnar.

Þorgerður Katrín hitti Mörtu Kos, stækkunarstjóra ESB, á fundi í janúar 2025. Hvað ræddu þær um sjávarútveginn? Var íslenska ráðherranum sagt að krafa um fullt forræði gæti stöðvað aðildarferlið strax? Síðar í ferlinu, sem hófst strax í ársbyrjun 2025, tók Marta Kos að tala um „skapandi lausnir“ í viðræðum við Íslendinga. Ríkisstjórn Íslands hefur aldrei kynnt nein samningsmarkmið.

Eftir já getur framkvæmdastjórnin hafið tæknilegt samtal við íslensk stjórnvöld og kallað það viðræður um sjávarútveg. Formleg opnun sjávarútvegskaflans og niðurstaða um fullt íslenskt forræði geta hins vegar beðið meðan annað í aðildarferlinu heldur áfram.

Að ræða sjávarútveginn fyrst er ekki hið sama og að tryggja yfirráðin fyrst.

Guðni Th. segir réttilega að betra sé að láta gott heita fyrr en seinna fáist tryggingin ekki. Utanríkisráðherra verður því að svara fyrir 29. ágúst: Hefur eitthvert aðildarríki eða ráðherraráð ESB lofað að sjávarútvegskaflinn verði opnaður fyrst? Verður full íslensk stjórn fiskveiðiauðlindarinnar skilyrði fyrir áframhaldandi viðræðum? Mun ríkisstjórnin standa upp frá borðinu fáist sú trygging ekki strax?