Feneyjatvíæringurinn er nú haldinn í 61. sinn. Hátíðin er tvískipt. Annars vegar eru þjóðarskálar, 96 talsins, þar sem ríki kynna listamenn sína og hins vegar miðlæg samsýning sem einn sýningarstjóri setur saman og myndar rauðan þráð hátíðarinnar.
Sorglegt yfirbragð á fallegri samsýningu
Í ár ber samsýningin yfirskriftina In Minor Key eða Í mollhljómum og einkennist af lágstemmdum verkum og undiröldu fremur en átökum og yfirlýsingum. Sýningarstjóri er hin kamerúnsk-svissneska Koyo Kouoh, sem lést fyrir ári í miðjum undirbúningi. Markús Þór Andrésson, forstöðumaður Listasafns Reykjavíkur, segir dauða hennar óhjákvæmilega lita upplifunina.
„Það er tragísk stemning yfir sýningunni. En svo þegar maður sér verkin sem eru valin saman, það er bara eitthvað mjög fallegt í gangi hérna. Mér finnst þetta snerta mann djúpt af því að þetta eru verk sem tala einmitt, eins og titillinn segir, í mollhljómi, það er að segja þetta er undiralda, það er engin aggressjón, þetta er bara eins og gnægtaborð. Mér finnst þetta ótrúlega falleg upplifun.“
Viðmælendur Kastljóss á Tvíæringnum sáu margt sem þeir voru hugfangnir af.
„Mér finnst þetta svo mikil stemning, segir Elínborg Una Einarsdóttir sýningargestur.“ Þetta er eins og að vera í einhverjum skemmtigarði nema bara fyrir fullorðið fólk sem elskar list.“
Umdeild nærvera Rússlands og Ísraels
Þrátt fyrir listræna fjölbreytni hafa pólitískar deilur sett mark sitt á hátíðina frá opnunardegi. Þátttaka Ísraels og Rússlands hefur sætt mikilli gagnrýni vegna stríðs á Gasa og í Úkraínu. Mótmæli hafa verið við báða skála og undirskriftalistar gengið meðal listamanna.
Evrópusambandið hefur dregið til baka styrki til hátíðarinnar og dómnefnd hennar sagði af sér skömmu áður en hún hófst. Af þeim sökum verða aðalverðlaun hátíðarinnar, Gullljónið, ekki veitt í ár.
Logi Einarsson menningarmálaráðherra hefur mótmælt þátttöku Rússlands og Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands, þótti ekki við hæfi að vera viðstödd opnun íslenska skálans í ljósi deilnanna. Þá lokuðu 27 þjóðarskálar tímabundið dyrum sínum í samstöðuaðgerð vegna þátttöku Ísraels.
Leggja áherslu á sameiningu frekar en sundrung
Cecilie C. Ragnheiðardóttir Gaihede, forstöðumaður Myndlistarmiðstöðvar, segir ekki hafa komið til tals að sniðganga hátíðina eða loka skálanum tímabundið.
„Við höfum ákveðið að stíga inn í þetta með það hugarfar að einblína á það sem sameinar okkur. Sýning Ástu Fanneyjar Sigurðardóttur snýst nákvæmlega um það að fólk staldri við og hugsi inn á við og mögulega noti þennan vettvang til að breyta umræðunni í það jákvæða, það sem sameinar okkur heldur en að draga athyglina á allt það sem dregur okkur í sundur.“
Óþægilegt fyrir alla
Markús Þór segir hvers kyns „þjóðarleika“ bjóða upp þennan samslátt og togstreitu við stjórnmálin. Hann nefnir bandaríska skálann sem dæmi. Eftir að Donald Trump Bandaríkjaforseti byrjaði að skipta sér af ferlinu hafi fjöldi listamanna afþakkað þátttökuboð. Einn þekktist þó boðið en Markús lýsir sýningu hans sem algjöru vindhöggi.
„Hvort sem það er Eurovision, Feneyjatvíæringurinn eða íþróttaleikir sem byggjast á einhverjum keppnum þjóða, þá er þetta bara umhugsunarefni í samfélaginu í dag hvort þetta eigi erindi, því þetta kemur alltaf til með að lita svona hátíðir ef þetta byggir á þessum forsendum,“ segir Markús. Forsendurnar verði að vera skýrar; annað hvort sé þátttaka öllum opin eða það þurfi að draga skýr mörk.
„Þetta er óskýrt að þessu sinni vegna þess að það sem verið er að gera er að láta fjármagn lita þetta. Það er verið að tipla á tánum í kringum þjóðir sem senda mikið fjármagn og halda batteríinu gangandi. Þetta er óhreint og gerir upplifunina óþægilega fyrir alla.“
