Júlíus Valsson skrifar:

Já-ið sem áróðurstækni

Vorið 1934 gátu Rómarbúar hvorki keypt brauð né látið klippa sig án þess að yfirvöld héldu yfir þeim ræðu. Utan á Palazzo Braschi, höfuðstöðvum fasista, hékk andlitsmynd af Benito Mussolini á stærð við meðalstórt fjölbýlishús. Umhverfis hana blasti við sama orðið margendurtekið: SÌ.

Kjósandanum var réttur einn listi, saminn af stórráði fasista. Jáseðillinn var skreyttur fánalitunum og flokksmerkinu, en neiseðillinn autt, hvítt blað; leyndin fólst í voninni um að enginn greindi hann frá þeim þrílita. Daginn fyrir kjördag tók foringinn af öll tvímæli: „Vér fyrirlítum atkvæði greidd með einhverjum fyrirvörum í huga.“ Úrslitin urðu 99,84 prósent já. Fimmtán þúsund Ítalir völdu hvíta blaðið og þótti það hraustlega gert.

Viðreisn er ekki fasistaflokkur

Það skal tekið fram strax: Viðreisn er ekki fasistaflokkur. Ísland árið 2026 er ekki Ítalía árið 1934 og engum hefur hugkvæmst að strengja mynd af formanni Viðreisnar utan á Hörpu, enda er húsið úr gleri og ekki hannað til að bera veggspjöld. Samanburðurinn tekur því aðeins til auglýsingatækninnar. Snjallar brellur lifa höfunda sína og birtast áratugum síðar í nýjum fötum, með hreint sakavottorð.

Eitt orð fær alla athyglina

Mussolini skildi mátt einfaldleikans. Flókin spurning um stjórnskipan heillar þjóðar var soðin niður í eitt „rétt“ orð. Níutíu árum síðar kveður við kunnuglegt stef. „Veljum að vita meira,“ ritar dómsmálaráðherra Viðreisnar. „Skoðum fyrst og ákveðum svo.“ Þjóðin skal velja „samning fram yfir samningsleysi, upplýsingar fram yfir upplýsingaóreiðu“, enda kaupir enginn óskoðaða íbúð. Loks birtist aftur gamall kunninginn eftir þrettán ára hvíld: „Kíkjum í pakkann.“

Hver vill vita minna? Hvaða heilvita maður óskar sér upplýsingaóreiðu? Á meðan hefur aðalspurningin þ.e. hvort stefna beri að aðild Íslands að Evrópusambandinu, verið borin út af sviðinu og einhvers konar persónuleika– eða manngildispróf sett í hennar stað. Sá sem segir já er forvitinn og víðsýnn; hinn sem segir nei hlýtur að eiga í einhverjum vandræðum með upplýsingar.

Bandarísk rannsóknarstofnun um áróðurstækni, Institute for Propaganda Analysis (IPA), setti árið 1937 tvær auglýsingabrellur efst á blað: „glittering generalities“, orð svo skær að merkingin hverfur, og „bandwagon“, vagninn sem sagður er farinn með alla hina. Báðar prýddu múrveggi Rómar. Þær prýða nú greinasafn Viðreisnar.

Orðfæri utanríkisráðherra

Utanríkisráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur fágað aðferðina enn frekar. „Verði niðurstaðan já, opnast dyr að samningaborði,“ ritaði hún í sumar. „Ekkert annað.“ Orðið „aðild“ hefur þarna gufað upp úr orðinu „aðildarviðræður“ og eftir stendur samningaborð með hreinum köflóttum dúk, eins og íslensku þjóðinni sé boðinn kaffisopi í Brussel.

Í þennan pakka kíkti launuð sendinefnd árin 2009 til 2013. Innihaldið reyndist regluverk sambandsins í 35 köflum. Íbúðinni fylgir húsfélag og reglur þess eru ekki til umræðu á skoðunardeginum. Innganga í ESB fylgir í öllu reglum Lissabonsáttmálans. Hann er í pakkanum.

Hræðilegar afleiðingar, nánar útskýrðar síðar

Athyglisverðust er þó úthlutun ljóss og skugga á svörin tvö. Jáið er greitt „fyrir framtíðina og börnin okkar“, segir ráðherrann; neiið hefði „hræðilegar afleiðingar“. Hverjar þær yrðu fæst þó ekki upplýst, fremur en þau rúmlega eitthundrað leyniskjöl sem hún felur í skjalaskápnum. Ráðherrann hlífir þjóðinni við smáatriðum sem gætu haldið fyrir henni vöku. Mussolini þurfti andlit á stærð við fjölbýlishús og eitt orð, en nútíminn kemst af með val á milli tveggja orða. Aðferðin er þó hin sama: hræðslan er seld í áskrift og skilmálarnir sendir eftir á.

Það kórónar allt saman að sami ráðherra sakar nú efasemdarmenn um hræðsluáróður að hætti Brexit-manna og kallar öll andmæli „upplýsingaóreiðu“. Eini skjalfesti hræðsluáróðurinn kemur þannig úr ráðuneytinu sjálfu. Ráðherrann hefur einkaleyfið og kærir eftirlíkingar. Um leið afþakkar hún kappræður og synjar Alþingi og almenningi um gögn um eigin samskipti við ESB. „Veljum að vita meira“, er þar með komið til framkvæmda: ráðherrann veit meira og hyggst halda því þannig.

Síðasta orðið

Munurinn á Reykjavík og Róm er sem betur fer afar skýr þegar inni í kjörklefann er komið. Já og nei standa á sama seðli, í sama lit, og enginn gægist yfir öxlina á þér. Auða blaðið hans Mussolinis er ekki í boði nema þá hest í ógnvekjandi ræðum ráðherranna.

Laugardaginn 29. ágúst getur þjóðin því leyft sér að hugsa málið til enda án veggspjalda.

„Þjóðin á fyrsta orðið, en líka það síðasta,“ segir utanríkisráðherra og hittir þar naglann á höfuðið. Mussolini fékk sitt síðasta orð samþykkt með 99,84 prósentum atvæða. Viðreisn verður að una lakari heimtum, því Íslendingar kunna þá list sem aldrei náði fótfestu þar suður frá sem er að svara „já, já“ við langlokum og kjósa síðan eins og þeim sjálfum sýnist.