Sorpþjónusta er grunnþjónusta sveitarfélaga sem snertir öll heimili landsins. Undanfarin ár hafa orðið miklar breytingar á þjónustunni með nýrri löggjöf og meiri kröfum um flokkun og meðhöndlun úrgangs. Stór hluti starfseminnar fer fram án útboðs, sem getur leitt til hærri kostnaðar og lakari þjónustu. Með útvistun, skýrari ábyrgð og afmörkun verkefna sveitarfélaga má auka samkeppni og árangur í málaflokknum.
Ofangreind atriði eru á meðal þeirra sem Viðskiptaráð fjallar um í nýrri úttekt sinni um sorpþjónustu, sem lesa má á vef Viðskiptaráðs.
Í úttektinni kemur meðal annars eftirfarandi fram:
Kostnaður vegna sorpþjónustu hefur hækkað um 104% að raunvirði frá 2008, nærri tvöfalt hraðar en almennt verðlag.
Árlegur meðalkostnaður vegna sorpþjónustu heimila er 75 þús. kr. í stærstu sveitarfélögum landsins. Gjöldin eru hæst í Reykjavíkurborg og nema 85 þúsund kr. á ári, en lægst í Reykjanesbæ, eða 62 þúsund kr.
Í sorphirðu er virk samkeppni í öllum stærstu sveitarfélögum landsins að Reykjavíkurborg undanskilinni, þar sem að öll sveitarfélög nema Reykjavíkurborg bjóða út sorphirðu.
Flestir í Kópavogsbæ telja ganga vel að tæma sorptunnur tímanlega, eða 78% íbúa. Mest ber þó á neikvæðu mati íbúa í Reykjavík þar sem aðeins 37% telja tæminguna hafa gengið vel.
Í dag er um 90% af starfsemi Sorpu á samkeppnismörkuðum. Í flestum tilfellum er starfsemin í beinni samkeppni við innlenda einkaaðila, til dæmis starfsemi endurvinnslustöðva og Góða hirðisins.
Sorphirðugjöld að meðaltali 75 þúsund krónur á heimili
Árlegur meðalkostnaður vegna sorpþjónustu heimila er 75 þúsund kr. í stærstu sveitarfélögum landsins. Gjöldin eru hæst í Reykjavíkurborg og nema 85 þúsund kr. á ári, en lægst í Reykjanesbæ, eða 62 þúsund kr. Kostnaðurinn byggir á því að heimili hafi tvær tvískiptar tunnur, fyrir blandaðan úrgang og matarleifar annars vegar og pappír og pappa hins vegar, auk fasts gjalds vegna grenndargáma.
Kópavogsbær tímanlegastur í tæmingu heimilissorps
Verulegur munur er á upplifun íbúa höfuðborgarsvæðisins á því hversu vel gangi að tæma sorptunnur á réttum tíma (mynd 5). Flestir í Kópavogsbæ telja ganga vel að tæma tímanlega, eða 78% íbúa, en hlutfallið er næst hæst í Garðabæ, eða 58%. Á hinn bóginn telur um helmingur íbúa í Seltjarnarnesbæ að tæming hafi gengið vel, eða 49%. Mest ber þó á neikvæðu mati íbúa í Reykjavík þar sem aðeins 37% telja tæminguna hafa gengið vel en sveitarfélagið er það eina sem sinnir þjónustunni sjálft án útboðs.
Sorpþjónusta skiptist í þrjá þætti
Sorpþjónustu sveitarfélaga má í meginatriðum skipta í þrjá þætti: sorphirðu, sorpmóttöku og sorpvinnslu. Sorphirða snýr að söfnun heimilisúrgangs úr sorptunnum og sorpmóttaka fer fram á á grenndar- og endurvinnslustöðvum, og líka á móttökustöðvum.
Síðasta skref sorpþjónustu er síðan sorpvinnsla, en henni má skipta í tvennt: annars vegar þann hluta sem fer að mestu fram innanlands; endurvinnslu, gas- og jarðgerð og urðun. Hins vegar þann hluta sem fer fram erlendis; sorpbrennslu til orkunýtingar eða endurvinnslu.
Engin samkeppni í Reykjavík um sorphirðu og sorp móttöku
Í sorphirðu er virk samkeppni í öllum stærstu sveitarfélögum landsins að Reykjavíkurborg undanskilinni. Það er vegna þess að öll sveitarfélög nema Reykjavíkurborg bjóða út sorphirðu. Raunar er Reykjavíkurborg eitt af aðeins sjö sveitarfélögum sem útvista ekki þjónustunni.
Á höfuðborgarsvæðinu er sömuleiðis engin samkeppni í móttöku heimilissorps þar sem sveitarfélögin sinna verkefninu í sameiningu í gegnum Sorpu bs. án útboðs. Þannig hefur Sorpa 100% markaðshlutdeild í móttöku heimilisúrgangs á svæðinu. Það þýðir að engin samkeppni er á 52% af markaði fyrir móttöku úrgangs á höfuðborgarsvæðinu.
Sorpa er í hefðbundnum samkeppnisrekstri
Upphaflegt markmið með stofnun Sorpu var að finna sameiginlega lausn á úrgangsmálum höfuðborgarsvæðisins. Á þeim tíma sinnti hvert og eitt sveitarfélag sjálft úrgangsmálum, samhæfð löggjöf um sorpþjónustu var ekki til staðar í núverandi mynd og einnig lítið um samkeppni á markaðnum. Nú er staðan á markaðnum önnur og tækifæri til að virkja samkeppni í ríkari mæli.
Í dag er um 90% af starfsemi Sorpu á samkeppnismörkuðum. Í flestum tilfellum er starfsemin í beinni samkeppni við innlenda einkaaðila, til dæmis starfsemi endurvinnslustöðva og Góða hirðisins.
Virkjum samkeppni í sorpþjónustu
Viðskiptaráð segir í úttektinni að umgjörð sorpþjónustu á Íslandi samrýmist illa markmiðum um hagkvæmni og góða þjónustu. Kostnaður hefur hækkað langt umfram almennt verðlag, ánægja íbúa er misjöfn og þjónustutruflanir eru algengari þar sem samkeppni er veik. Á sama tíma hefur markaður með sorpþjónustu þróast í átt að aukinni samkeppni, en umfang hins opinbera er enn mikið og víða eru hvatar skakkir.
Reynsla síðustu ára bendir til þess að aukin samkeppni skili meiri árangri. Þar sem þjónusta hefur verið boðin út hefur tekist að lækka kostnað, bæta þjónustu og auka sveigjanleika. Viðskiptaráð telur að með því að auka samkeppni, skýra ábyrgð og draga úr samkeppnisrekstri hins opinbera megi bæta þjónustu, lækka kostnað og tryggja betri nýtingu fjármuna þegar kemur að sorpþjónustu.
Vilja leggja niður Sorpu
Viðskiptaráð leggur fram tvær tillögur sem snúa annars vegar að breytingum á umgjörð og starfsemi Sorpu og hins vegar að almennum breytingum á sorpþjónustu sveitarfélaga:
Niðurlagning Sorpu og breytt hlutverk:
Viðskiptaráð leggur til að Sorpa verði lögð niður í núverandi mynd og rekstur og hlutverk hennar endurskilgreind með það að markmiði að stöðva samkeppnisrekstur sveitarfélaga, skýra ábyrgð og auka hagkvæmni. Í því felst að:
- Sorpa verði lögð niður en eftir standi aðeins stjórnsýsluþátturinn
- Rekstur endurvinnslustöðva og grenndargáma verði boðinn út
- Góði hirðirinn verði seldur
- GAJA verði seld
- Rekstur Álfness verði boðinn út
Bætt sorpþjónusta sveitarfélaga:
Viðskiptaráð leggur til að sveitarfélög endurskipuleggi sorpþjónustu sína með aukinni samkeppni, markvissari verkaskiptingu og að skilyrðum um að ganga aðeins í samstarf þar sem ávinningur er meiri en kostnaður. Undir þá tillögu falla eftirfarandi undirtillögur:
- Reykjavíkurborg bjóði út sorpþjónustu
- Sorphirða og -móttaka verði almennt boðin út í sveitarfélögum
- Sveitarfélög skipti sorpþjónustu upp þannig að fleiri en einn aðili geti sinnt henni Sveitarfélög fari aðeins í samstarf þar sem ávinningur er umfram kostnað að teknu tilliti til óbeins kostnaðar
Skýrari verkaskipting skilar betri árangri
Framangreindar tillögur miða að því að auka skilvirkni og samkeppni í sorpþjónustu þar sem skýr verkaskipting og afmörkuð ábyrgð stuðla að betri árangri. Með því að skýra betur hlutverk sveitarfélaga sem þjónustukaupanda og eftirlitsaðila annars vegar og rekstraraðila hins vegar má draga úr umboðsvanda, hagsmunaárekstrum og skilvirknitapi sem einkennt hafa núverandi fyrirkomulag. Á sama tíma myndi aukin útvistun og samkeppni skapa hvata til lækkunar kostnaðar, betri þjónustu og aukinnar nýsköpunar.
