Hjarnskaflinn í Gunnlaugsskarði horfinn – en sagan situr eftir
Hvarf lítils hjarnskafls í Esjunni er smávægilegur atburður í samanburði við hörfun íslenskra jökla. En hann er hluti af stærri mynd: vaxandi orkuójafnvægi jarðar hitar loft og höf og bræðir snjó, jökla og hafís.
Andri Snær Magnason lýsir í Tímanum og vatninu hvernig deyjandi jökull hverfur ekki endilega með látum. Ísinn bráðnar í hita og sól, veikist og hverfur að lokum hljóðlega. Það sama á við, í miklu smærri mælikvarða, um gamla hjarnskaflinn í Gunnlaugsskarði. Deyjandi hjarnskafl er ekki dramatísk sjón. Hann þynnist, brotnar upp í litlar leifar og einn daginn er hann einfaldlega ekki lengur þar.
Þannig er nú komið fyrir hjarnskaflinum í Gunnlaugsskarði í Esju. Síðast var staðfest að hjarnskaflinn væri enn til staðar 12. september. Þá voru aðeins tvær litlar hjarnleifar eftir. Emil Hannes Valgeirsson, sem lengi hefur fylgst með snjóalögum í Esju, sá hann ekki lengur með sjónauka 14. september, þótt hann sæi enn glitta í skaflinn við Kerhólakamb. Pétur Ásbjörnsson hafði daginn áður lýst Gunnlaugsskarðsskaflinum sem litlum og alveg að hverfa og sá hann ekki heldur að morgni 14. september.
Í könnunarferð 14. september var aðeins ísleif eftir, 157 cm á breidd, 187 cm á lengd og um 4 cm á þykkt. Daginn eftir, 15. september, var skaflinn horfinn. Ég náði ekki að horfa á síðustu andartökin – þegar síðasti klakinn bráðnaði og síðustu droparnir runnu í Kollafjarðará.
Skaflinn í Gunnlaugsskarði hefur lengi verið eins konar náttúrulegur loftslagsvísir í Esjunni. Veðurfræðingurinn Páll Bergþórsson tók saman heimildir um afdrif hans aftur á 19. öld og benti á sterk tengsl milli hitafars og þess hvort skaflinn lifði sumarið. Athygli Reykvíkinga á skaflinum á sér langa sögu. Í Tímanum árið 1962 var Gunnlaugsskarði lýst sem hvilftinni sem blasir við frá Reykjavík, „og snjórinn tollir lengst í“.
Athuganirnar hafa raunar lengi verið eins konar borgaravísindi. Jón Eyþórsson veðurfræðingur skráði hjá sér hvenær fannir í Esju hurfu og hvatti Reykvíkinga sem fylgdust með snjóalögum fjallsins til að bæta við upplýsingum úr eigin dagbókum. Sú hefð lifir enn.
Þegar hvarfárin eru sett upp frá 1847 til dagsins í dag kemur skýrt mynstur í ljós. Skaflinn hefur lifað af í um 80% þeirra ára sem upplýsingar ná til, en hvarfárin eru langt frá því að vera jafndreifð í tíma. Samkvæmt samantekt Páls Bergþórssonar lifði skaflinn af öll sumrin 1965–1997. Nýfundnar samtímaheimildir vekja þó spurningar um einstök ár á tímabilinu og sú heimildavinna stendur enn yfir, en frá lokum 20. aldar hafa hvarfárin hins vegar orðið mun tíðari. Einstök ár ráðast þó ekki af sumarhita einum.
Vetrarsnjór og fjölær hjarnforði mynda þann „höfuðstól“ sem sumarið gengur á, en hiti, sólgeislun, vindur, raki og yfirborð skaflsins ráða síðan miklu um hversu hratt hann bráðnar.
Bráðnunin reiknuð fyrirfram
Þegar skaflinn var mældur 5. september var hann 17,5 metrar á lengd og mest 6,5 metrar á breidd. Á mælistað voru að minnsta kosti 35 sentimetrar af gömlum hjarni niður á harðan ís.
Í kjölfarið var sett upp einfalt bráðnunarlíkan. Það byggði fyrst á svonefndri gráðudagaaðferð en var síðan leiðrétt fyrir sólgeislun, vindi, raka og ástandi gamla hjarnsins. Spáin var gerð meðan skaflinn var enn mælanlegur og benti til þess að hann gæti horfið um miðjan september. Hvarfið 15. september varð þannig prófun á spá sem hafði verið sett fram meðan skaflinn var enn mælanlegur, en ekki skýring sem var smíðuð eftir á.
Kerhólakambur gæti tekið við keflinu
Sagan á sér líka áhugaverðan hliðarlegg. Páll Bergþórsson taldi vert að rannsaka skaflinn við Kerhólakamb vestar í Esju. Hann taldi að sá skafl hyrfi oftar og gæti því gefið viðbótarupplýsingar á kaldari tímabilum þegar Gunnlaugsskarðsskaflinn lifði ár eftir ár. Hann taldi slíka rannsókn þó of vandasama á sínum tíma.
Haustið 2026 kom upp óvenjuleg staða. Kerhólakambsskaflinn sást enn með sjónauka 14. september en Gunnlaugsskarðsskaflinn ekki. Emil Hannes Valgeirsson, sem lengi hefur fylgst með snjóalögum í Esju, gekk að Kerhólakambsskaflinum 15. september. Skaflinn sást ekki úr fjarlægð en leyndist enn í litlum slakka og mældist um 3,4 × 3,2 metrar, eða 6-7m² en skaflinn var óreglulegur að lögun. Að sögn Emils er óvenjulegt að hann endist lengur en Gunnlaugsskarðsskaflinn, en skráningar hans benda til þess að það hafi einnig gerst árið 2012. Skaflinn var þá að þrotum kominn og kann að hafa horfið í slagveðrinu daginn eftir.
Atvikið sýnir jafnframt hversu varlega þarf að túlka eldri heimildir sem byggjast eingöngu á því hvort skaflar sáust frá Reykjavík.
Áhugi á slíkum snjó- og hjarnsköflum er ekki bundinn við Ísland. Í Skotlandi hefur Sphinx-skaflinum í Garbh Choire Mòr verið fylgt lengi og vísindamenn í áströlsku Ölpunum hafa rannsakað breytingar á tugum langlífra snjóskafla. Þessir litlu snjóforðar geta varðveitt upplýsingar um samspil vetrarsnjóar, sumarhita og staðbundinna aðstæðna sem stærri loftslagsmælikvarðar sýna ekki með sama hætti.
Hvarf lítils hjarnskafls í Esjunni er smávægilegur atburður í samanburði við hörfun íslenskra jökla. En hann er hluti af stærri mynd: vaxandi orkuójafnvægi jarðar hitar loft og höf og bræðir snjó, jökla og hafís. Á Norður-Atlantshafi fylgjast vísindamenn jafnframt með áhrifum hlýnunar og aukins ferskvatns á stærri haf- og loftslagskerfi, þar á meðal AMOC.
Fönnin sem hitamælir
Páll Bergþórsson veðurfræðingur sýndi sterk tengsl milli hitafars og þess hvort hjarnskaflinn í Gunnlaugsskarði lifði sumarið. Myndin uppfærir samanburð Páls til ársins 2025 og sýnir hvarfið 2026 sérstaklega, en hitatímabilinu 2026 var ekki lokið þegar greinin var skrifuð. Rauðir punktar sýna ár þegar skaflinn hvarf en bláir þegar hann lifði af. Hitinn er veginn samkvæmt aðferð Páls: hver mánuður frá maí til september vegur tvöfalt á við mánuðina frá október til apríl. Sumarhitinn fær þannig um 59% vægi en hiti undanfarandi vetrar um 41%. Hvarfárin þéttast greinilega á hlýrri tímabilum. Veginn hiti ársins 2025 var 6,94 °C og skaflinn hvarf þá strax um 6. ágúst. Skaflinn hvarf þó einnig árið 2024, þegar veginn hiti var aðeins 5,75 °C. Sá munur undirstrikar að hitinn einn segir ekki alla söguna. Snjósöfnun, stærð skaflsins að vori og uppsafnaður fjölær hjarnforði hafa einnig veruleg áhrif.
Skaflinn er lítill, en sagan sem hann segir er mikil.
