Frambjóðendur til borgarstjórnar hafa keppst við að segja Reykjavík sé frábær borg, en engu að síður blasir við að Reykjavík er í rofi sem erfitt virðist vera að brúa.

Komið er að krossgötum í Reykjavík og á þeim krossgötum er umferðarteppa og fólk ekki sammála um ferðamáta eða áfangastað. Hættan er að u-beygjur færi okkur á verri stað, aftur á bak eða endi með okkur úti á túni.

Það sem er vitað

Sumt liggur þó fyrir handan vafa, eins og leiðakort. Flestir vilja nota einkabíl. Ef allir gera það myndast ómöguleiki. Þegar  raunhæfar almenningssamgöngur eru ekki til staðar snýst spurningin um frelsi um að bjóða þær. Þau sem ekki fæddust inn í hátekjuhóp þekkja að þar getur frelsið legið frekar en í fjárfrekum einkabíl. Og almennilegar almenningssamgöngur hafa alltaf kallað á meiri þéttleika byggðar og betra skipulag.

Á sama tíma eru nýjar íbúðir margar ýmist dýrari en flestir ráða við, sem er eðlilegt fyrir miðborgaríbúðir, eða  byggðar í slíkum þéttleika að annað eins hefur ekki sést, með fyrirsjáanlegum skuggahverfum í rofi frá legu landsins og lágri sólarstöðu. Þetta er afleiðing stefnu vinstri meirihlutans, sem virðist á köflum hafa blindast af heildrænu markmiði sínu.

Víglínan á Suðurlandsbraut

Rofið á hægri vængnum er ekki minna. Víglínan var í vetur sett við Suðurlandsbraut og meinta en auðleysta hagsmuni verslana þar af bílastæðum, sem einhvern veginn voru ekki ávarpaðir fyrr en of seint.

Víglínan var þar vegna þess að maður fer ekki „á reiðhjóli að kaupa ísskáp“, eins og oddviti Sjálfstæðisflokksins orðaði það.

Sem er eitt og sér augljós firring. Þú ferð ekkert frekar á einkabíl að kaupa ísskáp, nema eiga pallbíl, en pallbílaeigendurnir búa frekar í Mosfellsbæ en Reykjavík.

Á sama tíma er langstærstur hluti af byggðaþróun á höfuðborgarsvæðinu, og víðar, í formi sem fólk vill síður. Rétt fyrir kosningar boðaði ríkisstjórnin með samflokka borgarstjórn nýja þétta úthverfabyggð, til að hámarka framboð, á sama tíma og óseldar íbúðir hrannast upp og byggingaverktakar safna skuldum.

Minnisvarði um mistök

Að þétta byggð er ekki bara að þétta byggð, hún þarf að þéttast á réttan hátt og á réttum stað.

Borgaryfirvöld létu - fyrir mistök - reisa minnisvarða um mistök eigin stefnu, sem kallað er Græna gímaldið, þar sem stór, gluggalaus skemma var reist 14 metrum frá svölum næsta fjölbýlishúss.

Dæmið með græna gímaldið lýsir stjórnsýslu og stjórnmálum sem virka illa og skila absúrd niðurstöðu. Samskiptagögn sýna ekki bara borgarfulltrúa Pírata að vara við yfirvofandi skipulagsslysi heldur er borgarstjórinn, Einar Þorsteinsson, að undirbúa „myndamóment“ til að innsigla dílinn, sem hann virðist ekki hafa skilið, enda voru gögn um skipulagið óskýr.

Gímaldið geymir sögu af kerfislægum vanda, sem hugsanlega er samgróinn mannlegri vangetu, en nú býður Viðreisn fram á forsendum þess að setja fólkið framar kerfinu, án þess að lýsa umbótum í kerfinu sem erfitt er að selja. Næsta skref Viðreisnar er raunar að segja upp fólki í kerfinu og spara þannig milljarð króna.

Rof í almenningssamgöngum

Meira að segja almenningssamgöngukerfið er rofið frá stærstu lífæð Íslands, ferðamannastraumnum. Á forsendum afmarkaðra tekna opinbera hlutafélagsins Isavia er farþegum á Keflavíkurflugvelli stefnt í einkarútufyrirtæki sem fer á umferðarmiðstöðina BSÍ, þaðan sem fólkið þarf að ganga nokkur hundruð metra til að komast í almenningssamgöngukerfið, og þannig yfir á næsta flugvöll sem flytur fólk innanlands, sem er sjálfur staðsettur þannig að hann klýfur miðborgina frá nýrri byggð. Tímasetningar leiðakerfis Strætó miðast ekki heldur við helstu komutíma. Alþjóðaflugvöllurinn er þannig hvorki í tíma né rúmi tengdur við almenningssamgöngukerfið.

Því kemur varla á óvart að ferðamenn hafa lýst ómöguleika þess að nýta almenningssamgöngur á Íslandi, sem er líklega glataðasta tækifæri þessarar aldar á Íslandi, þar sem hægt hefði verið að nýta ferðamannastraum til að knýja umbætur í almenningssamgöngum.

Rukkunarparadís bílastæða hefur síðan sín eigin neikvæðu hliðaráhrif og bæði skerða upplifun ferðamanna og Íslendinga af borginni, en hafa öðlast slíkt sjálfstætt líf að stórfyrirtæki eins og Heimar sjá hag sinn í því að sækja þar markvisst tekjur, nú síðast við Egilshöll.

Einkahagsmunir eru þannig að grafa undan einkahagsmunum borgarbúa.

Uppbygging gegn áformum fólks

Það virðist engin góð leið framundan í núverandi pólitíska landslagi, hvorki blindandi hægri beygja né að halda áfram sömu stefnu sem fáir vilja. Yfir 80% íbúða í byggingu í Reykjavík eru í „stóru fjölbýli“, en bara 6% mannfjöldans ætlar sér að búa í stóru fjölbýli. Hlutfall stórra blokka í byggingu er 90% í sjálfstæðisbænum Kópavogi. Það væri líklega í lagi ef hægt væri að treysta því að tekið sé tillit til skuggavarps, að komið sé í veg fyrir rof einstaklinganna frá umhverfinu og birtunni. Svo hefur ekki verið.

„Greining á lykilatriðum eins og skuggavarpi er í skötulíki,“ segir í nýlegri fræðigrein skipulagsfræðings um tilurð Græna gímaldsins, þar sem bent er á að það var afurð kerfislægra veikleika í skipulagsvinnu frekar en einangrað slys.

Heilu hverfin eru að rísa þar sem skipulögð leiksvæði barna eru í viðvarandi skugga, líkt og á Ártúnshöfða. Og þéttingunni er líka beint að úthverfum, eins og Grafarvogi og Breiðholti, þar sem gengið er á græn svæði.

Rof oddvita

Eitt helsta kosningaloforðið er að færa Miklubraut í göng, en kosningaloforð Samfylkingarinnar 2018 var „Miklabraut í stokk strax“.

Pétur Marteinsson, oddviti Samfylkingarinnar, hafnar því að svara fyrir stefnu Samfylkingarinnar af því að hann er „nýr í pólitík“. Hann segir að fólk sé mjög ánægt í nýjum byggðum, og nefnir sérstaklega Valshverfið, þar sem íbúar eru í dómsmáli vegna skipulagsins. 2.400 nýjar íbúðir eru óseldar í dag, sem eru 900 fleiri en í fyrra.

Hildur Björnsdóttir ætlar „strax“ að endurskoða samgöngusáttmálann, sem virðist vera tilraun til handbremsubeygju til hægri í áttina að framtíðarsýn með golfvelli á eyju, göngum undir höfnina, frelsun bílastæða í miðborginni og fleira sem tekur mið af draumalandi hátekjufólks sem þarf síður að hugsa um að vera órjúfanlegur hluti samfélags og borgarumhverfis, vegna þess að peningar geta að hluta keypt fólki frelsi frá skertum gæðum borgarumhverfis.

Hildur er þannig í andstöðu við samflokksmenn sína í öðrum sveitarfélögum, sem undirrituðu sáttmálann, og fyrrverandi flokksformanninn sem gerði það sama fyrir hönd ríkisins.

Ari Edwald í Miðflokknum boðar að borgin borgi lögreglunni aukalega fyrir að verja Spöngina og Mjóddina, í samhengi við innflytjendur, en lýsir yfir „upplýsingaóreiðu“ þegar hann er gagnrýndur fyrir að ala á ótta við innflytjendur. Síðan reynist Ari sjálfur á einkabíl sínum eiga erfitt með að fylgja lögunum, þar sem hann sést á myndböndum leggja bílnum upp á grasi og aka eftir göngugötum til að býsnast yfir því sem Sjálfstæðisflokkurinn kallar „aðskotahluti“ í bílastæðum.

Hann boðar höfuðáherslu á rekstraraðhald, en lofar ókeypis Strætó. 

Kosningamyndbönd hans virðast mörg beinast að TikTok-æðum unglinga án kosningaréttar. Það telst kannski  góð fjárfesting til framtíðar, en er líka til marks um hvernig umræðan og lýðræðið þróast úr hugmyndafræðilegu efni fyrir í dreifvænlegt afþreyingarefni og leiksýningu.

Oddviti Viðreisnar, Björg Magnúsdóttir, boðar áherslu á hægri beygju, þótt greining á svörum frambjóðenda Viðreisnar sýni meiri samhljóm til vinstri. Kosningabaráttan gengur öll út á að Reykjavík sé öfug og henni verði snúið við. Erfitt er að skilja upp eða niður í boðskapnum.

Einar Þorsteinsson hefur gert að höfuðmáli kosningabaráttunnar að útiloka Samfylkinguna, en útilokar líklega mest sjálfan sig. Samningsstaða hans er þannig skert og samsömunin við hægri flokkana nánast alger, en Framsóknarflokkurinn hefur sögulega gert út á að geta brúað stjórnmálin til hægri og vinstri. Eftir stendur hugsanleg sérgeta Einars til samstarfs, hugmyndafræði eða áhrifa, sem reynslan af síðasta kjörtímabili grefur þó undan. Hann festi sig í  pólitískum botnlanga á flótta undan eigin reynslu og býr í úthverfi pólitískra áhrifa.

Rof milli aðgerða og áhrifa

Borgarstjórnin hefur í raun unnið þrekvirki síðustu ár í því að þétta loksins byggðina án þess að vera kosin burt, því seljanleiki raunhæfs borgarskipulags er síðri en seljanleiki loftkastala.

Allir vilja að allir einstaklingar geti verið á bíl án umferðartafa, að allir geti notið útsýnis og grænna blokkargarða og að Strætó geti þess vegna bara verið ókeypis, eins og Miðflokkurinn lofar núna.

Vandinn og lausnin liggja í úthrifunum (e. externalities). Það er að niðurgreiða, eiga frumkvæði að og skapa hvata til þess að gera það sem veldur jákvæðum úthrifum. Að taka strætó hefur jákvæð úthrif á aðra, um leið og það á að vera hagkvæmara fyrir einstaklinginn.

Raunhæfa leiðin í borg verður að liggja í gegnum samgæði og samfrelsi, án þess að dvelja í rofi um að það séu engin úthrif eða áhrif af því að hugsa bara um sjálfan sig.

Fátt fólk vill búa í gímöldum, eða upp við þau, en ef ýtt er undir frelsi fólks til að nýta almenningssamgöngur og búa miðlægt, eru áhrifin af kostnaði þess að aðrir búi á jaðrinum dempuð niður. Það er best af öllu fyrir fólkið í einkabíl í úthverfinu að einhver velji að taka Strætó.

Hættan er að bæði slæmar og góðar afleiðingarnar af ákvörðunum eða vanrækslu borgarfulltrúa í skipulagsmálum taka mörg ár eða áratugi að skila sér. Þess vegna er rof milli aðgerða og ábyrgðar.

En ef fólk gengur til kosninga og pólitískra starfa í rofi frá umhverfi sínu og orsakasamhengi borgarskipulags, nær það ekki að gæta hagsmuna sjálfs síns - hvað þá framtíðarkynslóða sem geta ekki valið sér aðra borg til að búa í, því þetta er eina borgin á Íslandi.