„Þessi frétt er ósönn,“ segja þrír lagaprófessorar í yfirlýsingu til fjölmiðla um forsíðufrétt Morgunblaðsins í dag.

Þar vitna blaðamennirnir Stefán Einar Stefánsson og Andrea Sigurðardóttir í álitsgerð prófessoranna þriggja með undirfyrirsögninni: „Þrír lagaprófessorar telja engar undanþágur í boði við aðild.“

Þvert á efni fréttarinnar er fjallað sérstaklega um undanþágur við ESB-aðild í álitsgerð lagaprófessoranna.

Óska eftir vandaðri umfjöllun

Meginefni fréttarinnar er viðtal sem Stefán Einar Stefánsson tók í þætti blaðsins Spursmálum við Ólaf Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseta og einn stofnanda samtakanna Áfram Ísland, sem berjast gegn aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið sem spurt verður um í þjóðaratkvæðagreiðslu næsta laugardag. Í aðalfyrirsögn er vitnað í Ólaf Ragnar um að utanríkisráðuneytið sé „orðið áróðursdeild“ í ESB-umræðunni.

Í fréttinni, upp úr efni þáttarins, var vitnað í Heiðrúnu Lind Marteinsdóttur, framkvæmdastjóra Samtaka félaga í sjávarútvegi (SFS), um að „ný lögfræðileg álitsgerð þriggja lagaprófessora sýni að ekki sé raunhæft að gera ráð fyrir varanlegum undanþágum frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.“

Yfirlýsinguna undirrita þau þrjú, Dr. Gunnar Þór Pétursson, prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík, Dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson, prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík, og Dr. Margrét Einarsdóttir, prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík. Þá óska þau eftir „málefnalegri og vandaðri fjölmiðlaumfjöllun um álitsgerðina.“

Niðurstöður álitsgerðarinnar

Öfugt við það sem segir í frétt Morgunblaðsins, að prófessorarnir „telji engar undanþágur í boði við aðild“, og virðist byggð á staðhæfingu hagsmunavarðar sjávarútvegsfyrirtækja í viðtali við Stefán Einar Stefánsson, er eitt meginefni álitsgerðarinnar að fjalla um undanþágur, eins og segir í kynningu á henni á vef Stjórnarráðsins 19. ágúst.

„Flestar undanþágur sem ræddar eru, eru ótímabundnar, svo sem eins og takmarkanir við fjárfestingum í sumarhúsum, í tilviki Möltu og Danmerkur, en þar fyrir utan eru í aðildarsamningum ótal dæmi um tímabundnar undanþágur, sem geta að sjálfsögðu líka verið mikilvægar.“

Í útlistun álitsgerðarinnar á vef Stjórnarráðsins segir berum orðum: „Ekkert í ákvæðinu sjálfu útilokar undanþágur, þar með talið frá stofnsáttmálunum, í aðildarsamningum, hvorki tímabundnar né ótímabundnar.“

Álitsgerðin sjálf segir að „þó að meginreglan sé að stofnsáttmálar ESB og önnur afleidd ESB-löggjöf gildi jafnt og fyrir öll ríkin eru fjöldamörg dæmi um undanþágur frá þeirri reglu, víðs vegar í ESB-réttinum.“

Í álitsgerðinni er vitnað beint til ákvæða um Sáttmálann um Evrópusambandið, þar sem kemur fram að „skilmálar aðildar og sú aðlögun á sáttmálunum, sem Sambandið byggir á, sem slík aðild felur í sér, skulu byggjast á samningi milli aðildarríkjanna og umsóknarríkisins.“

Sá samningur skuli síðan lagður fyrir öll samningsríki til fullgildingar í samræmi við stjórnskipunarreglur sínar. 

Tekið sé tillit til þjóðarhagsmuna og sérkenna

Álitsgerðin var unnin að beiðni ríkisstjórnarinnar, sem ákvað að bera undir þjóðaratkvæðagreiðslu hvort taka ætti upp að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið, eftir að þær runnu út í sandinn og voru afturkallaðar árin 2012 til 2013.

Meginumfjöllunarefnið er „það svigrúm sem er fyrir hendi samkvæmt gildandi ESB-rétti til að taka tillit til mikilvægra þjóðarhagsmuna, sérkenna og sérstöðu aðildarríkja.“

Rakið er að samkvæmt stofnsáttmála beri ESB „að virða þjóðarauðkenni, sem felast í stjórnskipulegu og stjórnmálalegu grunnskipulagi ríkjanna.“

Þá sé „þjóðaröryggi einvörðungu á ábyrgð aðildarríkis“. ESB fari til að mynda ekki með heimild til að leggja sæstrengi til landa gegn vilja ríkjanna. 

Um sjávarútveg segir að „hlutfallsleg úthlutun veiðiheimilda er byggð á veiðireynslu.“ Í því samhengi hafi erlendir aðilar ekki veiðireynslu í staðbundnum stofnum og ætla megi að „ekkert aðildarríki ESB fengi úthlutað veiðiheimildum í þeim á grundvelli núverandi afleiddrar löggjafar.“

Í útlistun Stjórnarráðsins um efni álitsgerðarinnar segir að „ESB hefur ekki almenna valdheimild til að mæla fyrir um eignarhald, notkun eða forræði yfir náttúruauðlindum aðildarríkja.“

Hins vegar megi „ráðstafanir ríkja varðandi náttúruauðlindir samt ekki brjóta í bága við grunnreglur ESB“ og er þar vísað til „banns við mismunun á grundvelli ríkisfangs, fjórfrelsis- og samkeppnisreglur, þar á meðal um ríkisaðstoð.“

Hins vegar séu „sambærilegar kröfur nú þegar gerðar samkvæmt EES-samningnum“, sem Ísland er þegar aðili að, „en gildissvið hans er afmarkaðra en sáttmála ESB.“

Álitsgerðina sjálfa, sem telur 126 síður, má lesa hér.

Morgunblaðið er í eigu hagsmunaaðila í sjávarútvegi, sem lögðu því til 600 milljónir króna í hlutafé í vor eftir viðvarandi taprekstur. Útgáfufélag Morgunblaðsins, Árvakur, tapaði 461 milljón króna í fyrra, eða 1.260.000 krónum á degi hverjum, en móðurfélagið rekur einu dagblaðaprentvél landsins og á meirihluta í dreifingarfyrirtækinu Póstdreifingu.