Tvær nýlegar greiningar sérfræðinga varpa ljósi á þá efnahagslegu áhættu sem fylgir því fyrir lítil hagkerfi eins og Ísland að taka upp evru og ganga í myntbandalag í stað þess að halda krónunni. Greiningarnar veita mikilvæga innsýn í kosti og galla evrusvæðisins fyrir íslenskan efnahag.

Sjálfstæð peningamálastefna er sérstaklega mikilvæg fyrir lítil ríki

Rannsóknarritgerð Bjarna G. Einarssonar, hagfræðings hjá Seðlabankanum (2024), sýnir fram á áskoranir þess að reka sameiginlega peningamálastefnu fyrir myntbandalag 21 aðildarríkis ESB. Sameiginleg peningamálastefna hentar ríkjum misvel. Hún getur virkað vel fyrir evrusvæðið í heild en á sama tíma verið mjög óhagkvæm fyrir einstök ríki, og fórnarkostnaðurinn er hæstur hjá jaðarríkjum. Niðurstöður ritgerðarinnar benda til þess að eitt vaxtastig og ein peningastefna henti ekki öllum ríkjum jafnt. Mikill kostnaður getur fylgt því að afsala sér sjálfstæðri peningastefnu. Hagkerfi aðildarríkjanna kunna að vera of ólík til þess að evrusvæðið geti talist hagkvæmt myntbandalag. Fjögur stærstu hagkerfi evrusvæðisins skapa ríflega 75 prósent af vergri landsframleiðslu þess. Evrusvæðið kann því að vera góður kostur fyrir stærri ríki ESB en síður fyrir þau sem eru á jaðrinum.

Finnland er skýrt dæmi um ríki þar sem kostnaðurinn af sameiginlegri peningamálastefnu hefur verið hár. Samkvæmt upplýsingum á vef Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var atvinnuleysi þar 9,7 prósent á síðasta ári og er nú um 9,6 prósent. Á tímabilinu 2020 til 2025 lækkaði hlutur Finnlands af vergri heimsframleiðslu úr 0,21 í 0,17 prósent vegna lítils hagvaxtar. Í lok síðasta árs voru skuldir finnska ríkissjóðsins orðnar 93 prósent af vergri landsframleiðslu, en á Íslandi var hlutfallið 53,6 prósent. 

Í byrjun júní var einnig kynnt skýrsla erlendra sérfræðinga um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, sem var unnin að beiðni fjármála- og efnahagsráðherra. Helstu skilaboð skýrslunnar er þau að gengi krónunnar sé of óstöðugt til að stuðla að efnahagslegu jafnvægi, nema í stóráföllum. Gengissveiflur krónunnar hafi fremur magnað en dregið úr áhrifum efnahagsskella. Krónan hafi einnig veikt samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Þrátt fyrir þessi skilaboð er ekki að sjá að skýrsluhöfundar treysti sér til að mæla með upptöku evru hér á landi. 

Óhætt er að segja að þjóðin eigi seðlabankastjóra og aðalhagfræðing bankans mikið að þakka fyrir framlag þeirra á kynningarfundi skýrslunnar. Þeir sýndu fram á að á tímabili margra áfalla og snöggra uppsveiflna í íslensku hagkerfi síðan 2010 hefur innlend stjórn peningamála sannað gildi sitt. Skýr samhljómur var því á milli máls þeirra og niðurstaðna rannsóknarritgerðar Bjarna G. Einarssonar um takmarkaða hagkvæmni þess fyrir smærri ríki að ganga í evrusvæðið.

Krónan verið sveiflujafnandi síðan 2010

Fjármálahrunið árið 2008 leiddi til umtalsverðra skipulagsbreytinga í peningamálastjórnun og upptöku virkrar þjóðhagsvarúðarstefnu. Árangurinn hefur ekki látið á sér standa en frá árinu 2010 hefur krónan virkað sveiflujafnandi. Tímabilið 2013–2017 einkenndist af mikilli uppsveiflu í ferðaþjónustu og stöðugleikasamningum við þrotabú föllnu bankanna, sem leiddi til verulegrar styrkingar krónunnar gagnvart evrunni. Krónan veiktist síðan við fall flugfélagsins WOW air og vegna COVID-19 en styrktist á ný þegar viðsnúningur varð í ferðaþjónustunni við lok heimsfaraldursins. Krónan lækkaði tímabundið gagnvart evrunni í kjölfar eldgossins í Grindavík en hefur síðan þá verið stöðugri en evran við það sem mætti kalla venjulegar aðstæður.

Frá árinu 2010 hafa sveiflur á innlendum gjaldeyrismarkaði verið sambærilegar við þær í Noregi og Svíþjóð. Krónan hefur hreyfst í takt við áföll eða snöggar uppsveiflur í raunhagkerfinu, en verið mjög stöðug frá lokum heimsfaraldursins. Íslenskt efnahagslíf einkennist af því að sveiflur og áföll, sem oft eru af innlendum uppruna, eru stór miðað við stærð hagkerfisins en óveruleg í evrópsku samhengi. Við þessar aðstæður hafa krónan og peningamálastefnan leikið lykilhlutverk í að tryggja stöðugleika. Vandamálið í íslenskri efnahagsstjórn er því fyrst og fremst skortur á skýrri stefnumótun á sviði ríkisfjár- og vinnumarkaðsmála. Norðurlöndin búa til dæmis öll við bindandi launaakkeri, sem er hluti af samfélagssáttmála þeirra og styður við lága verðbólgu og vexti.

Leiðin að lægri vöxtum sú sama með krónu og evru

Háir vextir hér á landi eru bein afleiðing þróunar í raunhagkerfinu. Mikil hækkun húsnæðis- og launakostnaðar, ásamt vaxandi ríkisútgjöldum, eru helstu ástæður hás verðbólgu- og vaxtastigs. Á árunum 2015 til 2025 hafa ríkisútgjöld vaxið hraðar hér á landi en í nokkru öðru Evrópulandi, eða um meira en 50 prósent að raunvirði. Kostnaður við aðalskrifstofur ráðuneytanna hefur til dæmis hækkað um 40–85 prósent að raunvirði á þessu tímabili. Raunlaun hafa líka hækkað hér á landi um 15 prósent á tímabilinu 2018 til 2025 en staðið í stað á evrusvæðinu. Fjöldi íbúa á Íslandi hefur vaxið um 40 prósent síðan árið 2000, sem hefur haft mikil áhrif á leigu- og húsnæðisverð og þar með á verðbólgu. Leiðin að lægri vöxtum á húsnæðismarkaði er því sú sama, hvort sem gjaldmiðillinn er króna eða evra, það er betri hagstjórn – sérstaklega hvað varðar húsnæðis-, launa- og ríkisfjármál.

Margar áskoranir fylgja upptöku evru

Upptöku evru myndu fylgja margar áskoranir fyrir stjórnvöld og aðila vinnumarkaðarins, sem þarf að mæta svo forðast megi harkalega lendingu. Landsframleiðsla á mann er tvöfalt hærri hér á landi en að meðaltali í ESB og raunlaun eru mun hærri. Upptaka evru gæti leitt til verulegs fjármagnsinnflæðis ef raunvextir eru hærri hér á landi sem gæti fylgt verðbólguþrýstingur, hækkun húsnæðisverðs, aðrar eignabólur og lækkun raunlauna. Upptaka evru kallar líka á miklar umbætur á stofnanaumhverfi, sérstaklega hvað varðar vinnumarkaðinn. Því er ekki ólíklegt að aðlögun af þessari stærðargráðu, samhliða afleiddum efnahagsáhrifum, muni magna frekar en jafna óróleika á íslenskum vinnumarkaði.

Niðurlag

Skýrslan ber þess merki að erlendu sérfræðingunum hafi yfirsést að innlend áföll og sveiflur eru stór á íslenskan mælikvarða en óveruleg í evrópsku samhengi. Sveigjanleg peningamálastefna og sjálfstæður gjaldmiðill eru lykilatriði í hagstjórn lítilla ríkja, í ljósi reynslu Íslands og rannsókna Bjarna G. Einarssonar á hagkvæmni evrusvæðisins sem myntbandalags.